राष्ट्रीय कमोडिटी आणि डेरिव्हेटिव्हज एक्सचेंजने (एनसीडीईएक्स) 22 ऑक्टोबर 2026 रोजी नवी दिल्लीत एनडेक्स आणि फिनडेक्स हे दोन नियमाधारित समभाग निर्देशांक सुरू केले; या शुभारंभामुळे एनसीडीईएक्सचे कार्य पारंपरिक कृषी कमोडिटीपलीकडे समभाग आणि समभाग डेरिव्हेटिव्ह बाजारांपर्यंत विस्तारले. एनडेक्समध्ये नॅशनल स्टॉक एक्सचेंजवर (एनएसई) सूचिबद्ध पहिल्या 60 कंपन्यांतून निवडलेले 20 मोठे आणि तरल भारतीय समभाग आहेत, तर फिनडेक्स विमा कंपन्या वगळून पहिल्या 40 पात्र कंपन्यांतून निवडलेल्या 15 वित्त क्षेत्रातील समभागांचा मागोवा घेतो. समभाग निर्देशांक म्हणजे निवडक समभागांच्या कामगिरीचे ठरावीक पद्धतीने केलेले मापन.
दोन्ही निर्देशांक बहु-घटक पद्धत वापरतात ज्यात चार मापदंड एकत्र येतात: फ्री-फ्लोट बाजार भांडवल 30%, सरासरी दैनिक व्यवहार मूल्य 30%, बीटा 20% आणि अस्थिरता 20%; हे भार मिळून निवड आणि भारांकन चौकटीचे 100% होतात. फ्री-फ्लोट बाजार भांडवल हे जनतेसाठी उपलब्ध असलेल्या समभागांवर आधारित असते, बीटा हा समभागाची व्यापक बाजार मापदंडाच्या हालचालींबाबतची संवेदनशीलता मोजतो आणि अस्थिरता किमतीतील चढउतार मोजते. एनडेक्स आणि फिनडेक्सची मालकी एनसीडीईएक्स लिमिटेडकडे असून त्यांची गणना आणि देखभाल एनएसई इंडायसेस लिमिटेड करते.
निर्देशांकांचा आढावा आणि पुनर्संतुलन वर्षातून दोनदा, मार्च आणि सप्टेंबरमध्ये, होते आणि एका समभागाचे वजन 15% पेक्षा जास्त असू शकत नाही. त्यांचा आधार महिना जानेवारी 2010 आणि आधार मूल्य 10,000 आहे, आणि निर्देशांक मूल्ये बाजार वेळेत रिअल टाइममध्ये प्रसारित केली जातात.
🎯 परीक्षेसाठी मुद्दे
- निर्देशांक: एनडेक्स — एनएसईवरील पहिल्या 60 पैकी 20 समभाग; फिनडेक्स — पहिल्या 40 पात्र कंपन्यांतील 15 वित्त क्षेत्रातील समभाग (विमा कंपन्या वगळून); शुभारंभ 22 ऑक्टोबर 2026.
- पद्धत: फ्री-फ्लोट बाजार भांडवल 30%, सरासरी दैनिक व्यवहार मूल्य 30%, बीटा 20%, अस्थिरता 20%; एका समभागाचे कमाल वजन 15%.
- व्यवस्था: मालकी एनसीडीईएक्स लिमिटेड; गणना आणि देखभाल एनएसई इंडायसेस लिमिटेड; आढावा मार्च आणि सप्टेंबर; आधार जानेवारी 2010, आधार मूल्य 10,000.
📚 मूलभूत ज्ञान
शेअर निर्देशांक निवडक समभागांच्या एकत्रित कामगिरीचे मापन करतो.
बीटा समभागाची बाजार निर्देशांकाच्या हालचालींबाबतची संवेदनशीलता मोजतो.
राष्ट्रीय कमोडिटी आणि डेरिव्हेटिव्हज एक्सचेंजचे पारंपरिक लक्ष कृषी कमोडिटींवर आहे.
❓ हे का महत्त्वाचे
कृषी कमोडिटी एक्सचेंजने समभाग निर्देशांकाच्या माध्यमातून भांडवली बाजारात उतरणे हे भारतीय बाजार पायाभूत सुविधांतील स्पर्धा आणि उत्पादन विविधीकरणाचे लक्षण आहे. नियमाधारित आणि बहु-घटक पद्धतीमुळे निर्देशांक पारदर्शक असतात आणि बीटा व अस्थिरतेसारख्या जोखीम मापदंडांचा समावेश गुंतवणूकदारांना वेगळा पर्याय देऊ शकतो. निर्देशांक सेवा देणारी संस्था आणि निर्देशांकाचा मालक वेगळे असणे हेही एक संरचनात्मक वैशिष्ट्य आहे. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी भांडवली बाजार, निर्देशांक रचना आणि वित्तीय बाजार पायाभूत सुविधा हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.