सारांश
गुजरातच्या सौराष्ट्र प्रदेशातील बारडा वन्यजीव अभयारण्यात ऑक्टोबर 2026 पर्यंत 17 आशियाई सिंह आहेत; या प्रजातीच्या सुमारे 144 वर्षांच्या अनुपस्थितीनंतर तिचे पुनरागमन झाले. अभयारण्य पोरबंदर आणि देवभूमी द्वारका जिल्ह्यांत 192.31 चौरस किलोमीटर क्षेत्रावर पसरले आहे; आशियाई सिंह (पँथेरा लिओ पर्सिका) ही सिंहाची उपप्रजाती असून तिची जंगलातील उरलेली लोकसंख्या गुजरातमध्ये आढळते आणि गीर परिसर हा तिचा प्रमुख नैसर्गिक अधिवास आहे. बारडाचे पुनर्वसन जानेवारी 2023 मध्ये नैसर्गिकरीत्या सुरू झाले, जेव्हा एक नर सिंह अभयारण्यात पांगला; गुजरात वन विभागाने नंतर पाच माद्या सिंहिणी सोडल्या आणि ऑक्टोबर 2026 पर्यंत बारडातील संख्या 17 झाली.
‘बियॉन्ड गीर: बारडा वन्यजीव अभयारण्य — आशियाई सिंहांसाठी संभाव्य बालेकिल्ला’ हा अभ्यास 9 सप्टेंबर 2026 रोजी ‘पीएलओएस वन’ मध्ये प्रकाशित झाला; संशोधकांनी सहा सिंहांना (एक नर आणि पाच माद्या) रेडिओ कॉलर लावून जानेवारी 2023 ते जुलै 2025 दरम्यान 169,000 पेक्षा जास्त जीपीएस स्थाने नोंदवली. बारडा हे आशियाई सिंहांसाठीच्या राष्ट्रीय संवर्धन कार्यक्रमाअंतर्गत, प्रोजेक्ट लायनमध्ये, उपग्रह लोकसंख्या 8 म्हणून नियुक्त आहे; 2025–26 मध्ये गीर वन्यजीव अभयारण्यातून 441 चितळ (ठिपकेदार हरीण) बारडात हलवले गेले आणि 2007 पासून बंदिस्त प्रजननातून शेकडो चितळ व सांबर सोडले गेले. बारडात पर्यावरण पर्यटन 2024 मध्ये सुरू झाले; पहिल्या वर्षी 2,271 आणि 2025–26 मध्ये 3,359 पर्यटकांनी भेट दिली आणि त्यातून स्थानिक उपजीविकेच्या संधी निर्माण झाल्या.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- अभयारण्य: बारडा — सौराष्ट्र, गुजरात; 192.31 चौरस किमी; पोरबंदर आणि देवभूमी द्वारका; 17 सिंह (ऑक्टोबर 2026); अनुपस्थिती सुमारे 144 वर्षे.
- पुनर्वसन: जानेवारी 2023 — नर सिंह नैसर्गिकरीत्या पांगला; नंतर पाच माद्या सोडल्या; प्रोजेक्ट लायनमध्ये उपग्रह लोकसंख्या 8; 2025–26 मध्ये गीरमधून 441 चितळ.
- अभ्यास: पीएलओएस वन — 9 सप्टेंबर 2026; सहा रेडिओ कॉलर सिंह (एक नर, पाच माद्या); 169,000 पेक्षा जास्त जीपीएस स्थाने (जानेवारी 2023 ते जुलै 2025); पर्यटक — 2,271 (पहिले वर्ष), 3,359 (2025–26).
मूलभूत ज्ञान
- आशियाई सिंहाची जंगलातील उरलेली लोकसंख्या फक्त गुजरातमध्ये आढळते; गीर परिसर हा त्याचा प्रमुख अधिवास आहे.
- उपग्रह लोकसंख्या म्हणजे मुख्य अधिवासाबाहेर नवीन ठिकाणी प्रजाती वसवण्याचे संवर्धन धोरण, जेणेकरून एकाच ठिकाणावरील धोका कमी होतो.
- चितळ (ठिपकेदार हरीण) आणि सांबर हे सिंहांचे भक्ष्य मानले जाणारे प्राणी आहेत; भक्ष्य साठा हा सिंह अधिवासाच्या यशासाठी महत्त्वाचा घटक आहे.
हे का महत्त्वाचे?
गीरबाहेर सिंहांची दुसरी स्थिर लोकसंख्या तयार होणे म्हणजे साथीचे रोग किंवा नैसर्गिक आपत्ती यांसारख्या एकाच अधिवासावरील धोका कमी होणे, जे प्रजाती संवर्धनासाठी निर्णायक आहे. रेडिओ कॉलर आणि जीपीएस माहितीवर आधारित अभ्यास वैज्ञानिक पद्धतीने अधिवासाची योग्यता दाखवतो आणि भक्ष्य साठा वाढवणे व पर्यावरण पर्यटन यांचा संवर्धनाशी संबंध स्पष्ट करतो. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी प्रोजेक्ट लायन, वन्यजीव संवर्धन आणि मानव-वन्यजीव सहजीवन हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.