सारांश
कर्नाटकात 1 जुलै ते 13 ऑक्टोबर 2026 दरम्यान विकसित भारत-रोजगार आणि आजीविका हमी अभियान (ग्रामीण) म्हणजेच व्हीबी-जी राम जी या योजनेखाली 2.04 कोटी मनुष्य-दिवस रोजगार निर्माण झाला; ही योजना 1 जुलै 2026 पासून राज्यात महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजनेच्या (मनरेगा) जागी लागू झाली आणि 2025 मधील संबंधित कालावधीत मनरेगाखाली 1.71 कोटी मनुष्य-दिवस रोजगार होता. योजनेखाली प्रत्येक ग्रामीण कुटुंब दरवर्षी 125 दिवसांपर्यंत रोजगारास पात्र असून दैनिक मजुरी पुरुष आणि महिला दोघांसाठी लिंगभेदाशिवाय ₹382 आहे; पूर्ण 125 दिवस काम मिळाल्यास कुटुंबाला वर्षाला ₹47,750 पर्यंत कमाई होऊ शकते. कर्नाटकात कामाच्या मागणीतील वाढ एल निनो प्रभावाशी संबंधित पावसाच्या तुटीला कारणीभूत मानली गेली; रायचूर जिल्ह्यात 24 लाख, बिदरमध्ये 21 लाख आणि कोप्पळमध्ये 18 लाख मनुष्य-दिवस नोंदले गेले, तर मागील वर्षाच्या तुलनेत विजयनगरमध्ये 340%, कलबुर्गीत 257%, कोप्पळमध्ये 207%, बळ्ळारीत 175% आणि बिदरमध्ये 173% वाढ झाली.
कर्नाटकने 2026 मध्ये 87,164 नवीन जॉब कार्ड दिली आणि विद्यमान कार्डांची ई-केवायसी पडताळणी केली; योजनेतील कामांत तलाव, कालवे आणि जलाशयांचे गाळ काढणे व पुनरुज्जीवन, सामाजिक वनीकरण, गोठे, शेततळी, कंपोस्ट खड्डे, मृदा धूप प्रतिबंध आणि ग्रामीण जोडणी रस्ते यांचा समावेश असून विस्तारित यादीत गृहनिर्माण योजनांतील घरे, समाज मंदिरे आणि ग्रामीण बस स्थानके यांचा अंतर्भाव आहे. 12 ऑक्टोबर 2026 रोजी कर्नाटकचे ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज मंत्री ईश्वर खंड्रे यांनी 12 जिल्ह्यांतील 311 ग्रामपंचायतींमध्ये मजुरी देयकांतील विलंबाबद्दल 308 पंचायत विकास अधिकारी, 74 तालुका कार्यकारी अधिकारी आणि 12 उपसचिव यांना कारणे दाखवा नोटिसा देण्याचे निर्देश दिले.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- योजना: व्हीबी-जी राम जी — 1 जुलै 2026 पासून मनरेगाच्या जागी; कुटुंबाला 125 दिवसांपर्यंत रोजगार; मजुरी ₹382 दररोज; पूर्ण 125 दिवसांसाठी ₹47,750 वार्षिक.
- कर्नाटक: 1 जुलै ते 13 ऑक्टोबर 2026 — 2.04 कोटी मनुष्य-दिवस (2025 मध्ये 1.71 कोटी); रायचूर 24 लाख, बिदर 21 लाख, कोप्पळ 18 लाख; नवीन जॉब कार्ड — 87,164.
- प्रशासन: 12 ऑक्टोबर 2026 — मंत्री ईश्वर खंड्रे; कारणे दाखवा नोटिसा — 308 पंचायत विकास अधिकारी, 74 तालुका कार्यकारी अधिकारी, 12 उपसचिव; 311 ग्रामपंचायती, 12 जिल्हे.
मूलभूत ज्ञान
- मनुष्य-दिवस म्हणजे एका व्यक्तीने एका दिवसासाठी केलेला रोजगार; मनरेगाखाली ग्रामीण कुटुंबाला दरवर्षी 100 दिवसांपर्यंत वैधानिक रोजगार हमी होती.
- एल निनो हा एल निनो-दक्षिणी दोलन या हवामान प्रणालीचा उष्ण टप्पा असून तो प्रशांत महासागराच्या तापमानातील बदलांशी संबंधित आहे.
- ग्रामपंचायत ही भारतातील ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील गावपातळीवरील निवडून आलेली संस्था आहे.
हे का महत्त्वाचे?
योजनेतील 125 दिवसांची हमी आणि ₹382 मजुरी ग्रामीण उपजीविकेला आधार देते, तर एल निनोमुळे पावसाची तूट असताना कामाची मागणी वाढणे हे योजनेचे सुरक्षा-जाळ्याचे कार्य दाखवते. मजुरी देयकांतील विलंबावरील कारवाई उत्तरदायित्व आणि वेळेवर मजुरीचे महत्त्व अधोरेखित करते. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी ग्रामीण रोजगार धोरण, कायमस्वरूपी ग्रामीण मालमत्ता निर्मिती आणि हवामान जोखीम व दुष्काळ यांचा रोजगाराशी संबंध हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.