सारांश
शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्रातील 2026 चे नोबेल पारितोषिक कार्ल डीसेरोथ, पीटर हेगमान आणि जॉर्ज नागेल यांना 5 ऑक्टोबर 2026 रोजी जाहीर झाले. स्वीडनमधील स्टॉकहोम येथील कॅरोलिंस्का संस्थेतील नोबेल असेंब्लीने प्रकाश-नियंत्रित आयन वाहिन्या आणि ऑप्टोजेनेटिक्स यांच्या शोधांसाठी हे पारितोषिक जाहीर केले. ऑप्टोजेनेटिक्स हे प्रकाश-संवेदी प्रथिनांचा वापर करून पेशींच्या, विशेषतः चेतापेशींच्या, क्रियांवर नियंत्रण ठेवणारे तंत्र असून जिवंत मेंदूतील विशिष्ट चेतापेशी स्मृती, भावना आणि वर्तनावर कसा परिणाम करतात याचा अभ्यास त्याने शक्य होतो.
बर्लिनच्या हम्बोल्ट विद्यापीठातील पीटर हेगमान आणि वुर्झबर्ग विद्यापीठातील जॉर्ज नागेल यांनी एकपेशीय शैवालात चॅनेलऱ्होडॉप्सिनचा शोध लावला, जे प्रकाशाला प्रतिसाद देऊन उघडणारे आयन वाहिनी म्हणून कार्य करणारे प्रथिन आहे. हॉवर्ड ह्यूजेस वैद्यकीय संस्था आणि स्टॅनफर्ड विद्यापीठाशी संबंधित कार्ल डीसेरोथ यांनी या प्रथिनाचे जिवंत ऊतींमध्ये वापरता येईल अशा प्रकाश-नियंत्रित स्विचमध्ये रूपांतर केले. 2026 ची पारितोषिक रक्कम 12 दशलक्ष स्वीडिश क्रोनर असून तीन विजेत्यांत वाटली जाईल आणि 10 डिसेंबर 2026 रोजी पुरस्कार सोहळा होणार आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- विजेते: कार्ल डीसेरोथ, पीटर हेगमान, जॉर्ज नागेल; घोषणा 5 ऑक्टोबर 2026, कॅरोलिंस्का संस्था (स्टॉकहोम).
- शोध: हेगमान आणि नागेल — एकपेशीय शैवालात चॅनेलऱ्होडॉप्सिन; डीसेरोथ — त्याचे जिवंत ऊतींसाठी प्रकाश-नियंत्रित स्विचमध्ये रूपांतर.
- रक्कम: 12 दशलक्ष स्वीडिश क्रोनर, तीन विजेत्यांत विभागून; पुरस्कार सोहळा 10 डिसेंबर 2026.
मूलभूत ज्ञान
- ऑप्टोजेनेटिक्स म्हणजे प्रकाशशास्त्र आणि अनुवंशशास्त्र यांचा संयोग करून जैविक प्रक्रिया प्रकाशाने नियंत्रित करण्याचे तंत्र.
- शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्राचे नोबेल कॅरोलिंस्का संस्थेतील नोबेल असेंब्ली प्रदान करते; ही स्वीडनमधील वैद्यकीय विद्यापीठ संस्था आहे.
- नोबेल पारितोषिके आल्फ्रेड नोबेल यांच्या स्मृतिदिनी, म्हणजे 10 डिसेंबरला, औपचारिकपणे प्रदान केली जातात.
हे का महत्त्वाचे?
ऑप्टोजेनेटिक्समुळे मेंदूतील विशिष्ट चेतापेशींच्या क्रियांचा अचूक अभ्यास शक्य झाला असून स्मृती, भावना आणि वर्तन यांच्या न्यूरोसायन्समधील संशोधनाला नवी दिशा मिळाली आहे. मूलभूत संशोधन (शैवालातील प्रथिनाचा शोध) कसे प्रगत प्रयोगशाळा तंत्रात बदलते याचे हे उदाहरण आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञान घटकात पुरस्कारांचे वर्ष, विजेते, संस्था आणि शोधाचे नाव हे पूर्व परीक्षेसाठी हमखास विचारले जाणारे मुद्दे आहेत.