सारांश
नोव्हेंबर 2000 पासून सलग कार्यरत असलेले पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेतील आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक 2026 च्या नोबेल शांतता पुरस्काराचे संभाव्य मानकरी म्हणून चर्चेत आहे. नॉर्वेजियन नोबेल समिती या पुरस्काराची घोषणा 9 ऑक्टोबर 2026 रोजी ओस्लो येथे करणार आहे. अमेरिका, रशिया, युरोप, जपान आणि कॅनडा या अंतराळ संस्थांचा हा संयुक्त प्रकल्प मानवी अंतराळ उड्डाण, सूक्ष्म गुरुत्व संशोधन आणि आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक सहकार्याचे दीर्घकालीन व्यासपीठ राहिला आहे.
नोबेल शांतता पुरस्कार हा आल्फ्रेड नोबेल यांच्या 1895 च्या इच्छापत्रानुसार स्थापन झालेल्या पाच मूळ नोबेल पुरस्कारांपैकी एक असून नॉर्वेजियन नोबेल समिती नामांकने 50 वर्षे गुप्त ठेवते. शांतता संशोधन संस्था ओस्लोचे हंगामी संचालक हाकोन गयर्लव यांनी स्थानकामागील संस्थेचा आपल्या वार्षिक संभाव्य मानकऱ्यांच्या यादीत समावेश केला आहे. नॉर्वेजियन नोबेल समितीकडे 2026 च्या शांतता पुरस्कारासाठी 287 उमेदवार आले असून त्यात 208 व्यक्ती आणि 79 संस्था आहेत.
चर्चेतील इतर नावांमध्ये डोनाल्ड ट्रम्प, मार्क कार्नी, सुदानमधील आपत्कालीन पथके, युक्रेनमधील बालहक्क कार्यकर्ते, आंतरराष्ट्रीय न्यायालय आणि आंतरराष्ट्रीय फौजदारी न्यायालय यांचा उल्लेख आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- घोषणा: 9 ऑक्टोबर 2026, ओस्लो; नॉर्वेजियन नोबेल समिती; नामांकने 50 वर्षे गुप्त.
- उमेदवार: एकूण 287 — 208 व्यक्ती आणि 79 संस्था; शांतता संशोधन संस्था ओस्लोचे हंगामी संचालक हाकोन गयर्लव यांच्या यादीत स्थानकामागील संस्था.
- स्थानक: नोव्हेंबर 2000 पासून सलग कार्यरत; अमेरिका, रशिया, युरोप, जपान आणि कॅनडा यांच्या अंतराळ संस्थांचा संयुक्त प्रकल्प.
मूलभूत ज्ञान
- नोबेल शांतता पुरस्काराची घोषणा नॉर्वेमधील ओस्लो येथे होते, तर इतर नोबेल पुरस्कारांची घोषणा स्वीडनमध्ये होते.
- आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक ही पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेतील मॉड्यूलर अंतराळ स्थानक असून पृथ्वीच्या कक्षेतील सर्वात मोठ्या मानवनिर्मित वस्तूंपैकी एक आहे.
- नोबेल पुरस्कार आल्फ्रेड नोबेल यांच्या इच्छापत्रानुसार स्थापन झाले.
हे का महत्त्वाचे?
अंतराळ स्थानक हे अनेक देशांच्या अंतराळ संस्थांच्या दीर्घकालीन वैज्ञानिक सहकार्याचे प्रतीक असल्याने शांतता पुरस्काराच्या चर्चेत त्याचे नाव येणे आंतरराष्ट्रीय संबंधांतील विज्ञान-मुत्सद्देगिरीकडे लक्ष वेधते. नामांकने 50 वर्षे गुप्त असल्याने अशा याद्या अधिकृत नसून अभ्यासकांचे अंदाज असतात, हे परीक्षेच्या दृष्टीने समजणे आवश्यक आहे. नोबेल पुरस्कारांचे घोषणा स्थळ, संख्या आणि संस्था हे मुद्दे पूर्व परीक्षेसाठी तर विज्ञान आणि शांतता यांचा संबंध मुख्य परीक्षा व मुलाखतीसाठी उपयुक्त आहे.
ही बातमी अधिकृत नामांकन नसून एका संशोधन संस्थेच्या संचालकांची यादी आहे, तसेच "15 ते 18 राष्ट्रे" हा उल्लेख पाच अंतराळ संस्थांच्या वर्णनाशी विसंगत वाटतो; म्हणून अधिकृत निकालाची प्रतीक्षा करावी.