सारांश
युरोपीय अंतराळ संस्थेच्या ज्युपिटर आयसी मून्स एक्सप्लोरर (ज्यूस) या यानाने 28 सप्टेंबर 2026 रोजी आपले तिसरे पृथ्वी गुरुत्वीय साहाय्य पूर्ण केले. हिंदी महासागरावरून सुमारे 8,640 किमी उंचीवरून जाताना यानाच्या मार्गात सुमारे 20 अंशांचा बदल झाला आणि त्याचा वेग सुमारे 12,606 किमी प्रतितास म्हणजेच 3.5 किमी प्रतिसेकंद इतका वाढला. या भेटीपूर्वी मोहीम नियंत्रकांना फक्त एक छोटी मार्गदर्शन दुरुस्ती करावी लागली, जी ग्रहांजवळून जाताना वापरली जाणारी प्रमाणित नेव्हिगेशन पद्धत आहे.
गुरुत्वीय साहाय्य म्हणजे ग्रह किंवा चंद्राची गती आणि गुरुत्वाकर्षण वापरून यानाचा वेग व दिशा बदलण्याची अंतराळ युक्ती असून तिला गोफण युक्ती असेही म्हणतात; दीर्घ आंतरग्रहीय मोहिमांत इंधन वाचवण्यासाठी तिचा वापर होतो. ज्यूस हे यान गुरू ग्रह आणि त्याचे तीन मोठे बर्फाळ चंद्र, विशेषतः गॅनिमीड, यांचा अभ्यास करणार असून 2031 मध्ये गुरूभोवती कक्षेत प्रवेश करेल आणि 2034 मध्ये गॅनिमीडभोवती फिरेल. नासाच्या जुनो यानानेही गुरूकडे जाण्यापूर्वी 9 ऑक्टोबर 2013 रोजी पृथ्वी गुरुत्वीय साहाय्य घेतले होते.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- ज्यूस: तिसरे पृथ्वी गुरुत्वीय साहाय्य 28 सप्टेंबर 2026; हिंदी महासागरावर सुमारे 8,640 किमी उंची; मार्गबदल सुमारे 20 अंश.
- वेगवाढ: सुमारे 12,606 किमी प्रतितास (3.5 किमी प्रतिसेकंद); गुरूभोवती कक्षा 2031, गॅनिमीडभोवती कक्षा 2034.
- तुलना: नासाच्या जुनो यानाचे पृथ्वी गुरुत्वीय साहाय्य 9 ऑक्टोबर 2013 रोजी; ज्यूसचे पृथ्वी साहाय्य तिसरे.
मूलभूत ज्ञान
- गुरुत्वीय साहाय्य (गोफण युक्ती) मध्ये यान ग्रहाच्या गुरुत्वाकर्षणाचा वापर करून इंधनाशिवाय वेग आणि दिशा बदलते.
- गॅनिमीड हा सूर्यमालेतील सर्वात मोठा चंद्र असून तो गुरू ग्रहाचा उपग्रह आहे.
- गुरू हा सूर्यापासून पाचवा ग्रह आहे.
हे का महत्त्वाचे?
गुरुत्वीय साहाय्यामुळे दूरच्या ग्रहांच्या मोहिमा कमी इंधनात शक्य होतात, त्यामुळे अवकाश मोहिमांचा खर्च आणि यानाचे वजन यांवर थेट परिणाम होतो. गुरू आणि त्याच्या बर्फाळ चंद्रांचा अभ्यास सूर्यमालेबद्दलची आपली वैज्ञानिक समज वाढवतो. युरोपीय अंतराळ संस्थेची ही मोहीम आंतरराष्ट्रीय अंतराळ सहकार्य आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान या विषयांसाठी उपयुक्त आहे. बातमीत तिसरे "पृथ्वी" साहाय्य असे म्हटले असून नंतर "तिसरे गुरुत्वीय साहाय्य" असेही म्हटले आहे; त्यामुळे मूळ स्रोतातून क्रम तपासावा.