सारांश
संगीत नाटक अकादमीच्या सर्वसाधारण परिषदेने नवी दिल्लीत 22 ते 26 मार्च 2026 रोजी झालेल्या बैठकीत 2024 आणि 2025 साठीच्या उस्ताद बिस्मिल्ला खान युवा पुरस्कारासाठी 106 युवा कलाकारांची निवड केली; पुरस्कार केंद्रीय संस्कृती आणि पर्यटन मंत्री गजेंद्रसिंह शेखावत यांच्या हस्ते 19 ऑक्टोबर 2026 रोजी नवी दिल्लीतील रवींद्र भवनाच्या मेघदूत संकुलात प्रदान होणार आहेत. संगीत नाटक अकादमी ही संगीत, नृत्य आणि नाटक यांसाठीची भारताची राष्ट्रीय अकादमी असून 1953 मध्ये स्थापन झालेली ही संस्था संस्कृती मंत्रालयाखालील स्वायत्त संस्था म्हणून कार्य करते आणि भारताच्या सादरीकरण कला परंपरांचे जतन व प्रसार करते; तिच्या कार्यात शास्त्रीय आणि लोककला प्रकार, रंगभूमी, कठपुतळी आणि इतर पारंपरिक सादरीकरण पद्धती येतात. उस्ताद बिस्मिल्ला खान युवा पुरस्कार 2006 मध्ये सुरू झाला आणि तो संगीत, नृत्य आणि नाटक क्षेत्रातील कामगिरीसाठी 40 वर्षांखालील युवा कलाकारांना दिला जातो; प्रत्येक मानकऱ्याला ₹25,000, ताम्रपत्र आणि अंगवस्त्र मिळते.
पुरस्काराला शहनाईवादक उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांचे नाव दिले आहे, ज्यांना 2001 मध्ये भारतरत्न मिळाला. 2024 च्या रंगभूमी पुरस्कारार्थींत प्रसन्न कुमार सोनी, अतुल सत्य कौशिक, बिद्युत कुमार नाथ, अर्पिता ढगट, अनिरुद्ध सरकार, के. वीरम्मल, रोहित चंद्र, कलामंडलम रविकुमार आणि देबीप्रसाद मिश्रा यांचा समावेश आहे, तर आसाममधून मीनाक्षी मेधी यांची सत्रिया नृत्यासाठी, दिलीप हीरा यांची लोकसंगीतासाठी आणि बिद्युत कुमार नाथ यांची नाट्य दिग्दर्शनासाठी निवड झाली.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- निवड आणि प्रदान: 106 युवा कलाकार (2024 आणि 2025); निवड बैठक — 22 ते 26 मार्च 2026, नवी दिल्ली; प्रदान — 19 ऑक्टोबर 2026, मेघदूत संकुल, रवींद्र भवन; प्रदाते — गजेंद्रसिंह शेखावत.
- पुरस्कार: उस्ताद बिस्मिल्ला खान युवा पुरस्कार — 2006 मध्ये सुरू; 40 वर्षांखालील कलाकार; ₹25,000 + ताम्रपत्र + अंगवस्त्र; भारतरत्न — 2001.
- आसामचे मानकरी: मीनाक्षी मेधी — सत्रिया नृत्य; दिलीप हीरा — लोकसंगीत; बिद्युत कुमार नाथ — नाट्य दिग्दर्शन.
मूलभूत ज्ञान
- संगीत नाटक अकादमी ही 1953 मध्ये स्थापन झालेली संगीत, नृत्य आणि नाटकाची भारताची राष्ट्रीय अकादमी असून ती संस्कृती मंत्रालयाखालील स्वायत्त संस्था आहे.
- भारतरत्न हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे; उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांना तो 2001 मध्ये मिळाला.
- सत्रिया हा आसामचा शास्त्रीय नृत्यप्रकार म्हणून मान्य आहे; शहनाई हे सुषिर वाद्य आहे.
हे का महत्त्वाचे?
युवा कलाकारांना राष्ट्रीय पातळीवर मान्यता देणारे पुरस्कार पारंपरिक कला आणि नव्या पिढीतील कलाकार यांचा संबंध टिकवून ठेवतात. संगीत, नृत्य आणि रंगभूमी या क्षेत्रांत उदयोन्मुख प्रतिभेला साहाय्य मिळणे हे सांस्कृतिक वारसा जतनाच्या सरकारी धोरणाचा भाग आहे. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी कला आणि संस्कृती, संस्कृती मंत्रालयाच्या स्वायत्त संस्था आणि पारंपरिक कलांचे संवर्धन हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.