सारांश
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो) ने गगनयान कार्यक्रमासाठी क्रू मॉड्यूल आणि सर्व्हिस मॉड्यूल यांच्या विलगीकरणाच्या चाचण्या 16 आणि 17 ऑक्टोबर 2026 रोजी पूर्ण केल्या; केरळमधील तिरुवनंतपुरम येथील विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्रात (वीएसएससी) झालेल्या या चाचण्यांनी गगनयानच्या पहिल्या मानवरहित मोहिमेपूर्वी, म्हणजे जी1 पूर्वी, विलगीकरण प्रणालीचे मूल्यमापन केले; जी1 मोहीम 2026 मध्ये प्रक्षेपित करण्याचे लक्ष्य आहे. गगनयान ऑर्बिटल मॉड्यूलमध्ये क्रू मॉड्यूल आणि सर्व्हिस मॉड्यूल असतात; क्रू मॉड्यूल अंतराळवीरांना वाहून नेण्यासाठी रचले आहे, तर सर्व्हिस मॉड्यूल वीज आणि प्रणोदनासह साहाय्यक कार्ये पुरवते, आणि दोन्ही प्रक्षेपणापूर्वी जोडले जाऊन मोहिमेच्या कक्षीय टप्प्यात एकच घटक म्हणून कार्य करतात. क्रू मॉड्यूल पृथ्वीच्या वातावरणात पुन्हा प्रवेश करण्यापूर्वी पायरोटेक्निक उपकरणे आणि बाहेर फेकण्याच्या प्रणालींच्या क्रमाने सर्व्हिस मॉड्यूलपासून वेगळे होते, आणि दोन मॉड्यूलमधील विद्युत व द्रव सेवांसाठी वापरलेली नाळ-जोडणी (अम्बिलिकल) विलगीकरणात तोडावी लागते.
चाचण्यांत जोडलेल्या मॉड्यूलचे विलगीकरण आणि अनेक विद्युत व द्रव नाळ-जोडण्या तोडणे यांचे अनुकरण केले गेले, इस्रोने साधनसज्ज चाचणी रचना वापरून प्रक्रियेचे मूल्यमापन केले आणि प्रणालीच्या रचनेची पुरेशी क्षमता पडताळली. विलगीकरणाच्या धक्क्यांना क्रू मॉड्यूलच्या महत्त्वाच्या उपप्रणाली तग धरू शकतात का हेही तपासले गेले; त्यात एव्हियॉनिक्स, जडत्व दिशादर्शन प्रणाली, मागील आणि शंकूच्या आकाराच्या उष्णता-कवचांतील औष्णिक संरक्षण प्रणाली आणि क्रू मॉड्यूल डिप्लॉयेबल अम्बिलिकल शील्ड यांचा समावेश होता, तर चाचणी केलेली पायरोटेक्निक उपकरणे क्रू मॉड्यूल अपराइटिंग प्रणाली आणि औष्णिक व आर्द्रता नियंत्रण प्रणालीशी संबंधित होती. जी1 ही गगनयानची पहिली मानवरहित मोहीम असून तिचे उद्दिष्ट अंतराळयानाच्या प्रणाली, जीवन-आधार कार्ये आणि पुनर्प्राप्ती प्रक्रिया पडताळणे आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- चाचण्या: क्रू मॉड्यूल–सर्व्हिस मॉड्यूल विलगीकरण — 16 आणि 17 ऑक्टोबर 2026; ठिकाण — विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्र, तिरुवनंतपुरम, केरळ.
- रचना: गगनयान ऑर्बिटल मॉड्यूल = क्रू मॉड्यूल (अंतराळवीरांसाठी) + सर्व्हिस मॉड्यूल (वीज आणि प्रणोदन); पुन्हा प्रवेशापूर्वी क्रू मॉड्यूल वेगळे होते.
- मोहीम: जी1 — पहिली मानवरहित गगनयान मोहीम, 2026 मध्ये प्रक्षेपणाचे लक्ष्य; उद्दिष्टे — प्रणाली, जीवन-आधार कार्ये आणि पुनर्प्राप्ती प्रक्रिया पडताळणे.
मूलभूत ज्ञान
- गगनयान हा भारताचा मानवी अंतराळ उड्डाण कार्यक्रम आहे आणि तो इस्रोतर्फे राबवला जातो; मानवरहित चाचणी मोहिमांनंतर मानवसहित मोहीम होते.
- अंतराळयान पृथ्वीच्या वातावरणात परतताना प्रचंड उष्णता निर्माण होते, म्हणून क्रू मॉड्यूलला उष्णता-कवच आणि औष्णिक संरक्षण प्रणाली असतात.
- विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्र तिरुवनंतपुरम, केरळ येथे आहे; या केंद्राला भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक डॉ. विक्रम साराभाई यांचे नाव दिले आहे.
हे का महत्त्वाचे?
विलगीकरण प्रणाली अपयशी ठरल्यास क्रू मॉड्यूलचे सुरक्षित परतणे अशक्य होते, म्हणून ही चाचणी मानवी अंतराळ उड्डाणाच्या सुरक्षिततेसाठी निर्णायक टप्पा आहे. जी1 मोहिमेपूर्वी अशा प्रत्येक प्रणालीची चाचणी भारताच्या पहिल्या मानवसहित मोहिमेचा धोका कमी करते आणि स्वदेशी मानवी अंतराळ क्षमतेची विश्वासार्हता वाढवते. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी अंतराळ तंत्रज्ञान, आत्मनिर्भरता आणि जागतिक अंतराळ स्पर्धेतील भारताचे स्थान हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.