सारांश
भारतीय शास्त्रज्ञांनी 16 ऑक्टोबर 2026 रोजी तमिळनाडू आणि चिलीमधील अशी पार्थिव स्थळे ओळखली ज्यांत मंगळाच्या अभ्यासासाठी भूवैज्ञानिक सादृश्य देणारी खनिजे आहेत; नेय्वेली येथे मेलॅन्टेराइट आणि तिरुचिरापल्ली बॅडलँड्स तसेच चिलीतील अटाकामा वाळवंटात जिप्सम आढळले, आणि दोन्ही जलयुक्त सल्फेट असून जल-खडक आंतरक्रियांशी संबंधित आहेत. पार्थिव सादृश्य म्हणजे दुसऱ्या ग्रहीय पिंडाशी संबंधित परिस्थिती आणि प्रक्रियांच्या अभ्यासासाठी वापरले जाणारे पृथ्वीवरील पर्यावरण किंवा पदार्थ; या स्थळांमध्ये मंगळावरील पर्यावरणाशी भूवैज्ञानिक, रासायनिक आणि भौतिक साम्य आहे आणि त्यांच्या खनिज नोंदी तपासून ग्रहावरील भूतकाळातील जलसक्रियता आणि पर्यावरणीय परिस्थिती समजून घेता येते. जलयुक्त सल्फेट म्हणजे स्फटिक रचनेत पाणी असलेली सल्फेट खनिजे; मेलॅन्टेराइट हे जलयुक्त लोह सल्फेट आणि जिप्सम हे जलयुक्त कॅल्शियम सल्फेट आहे.
मेलॅन्टेराइट क्षणिक ओल्या, आम्लयुक्त आणि ऑक्सिडीकरण परिस्थितीशी संबंधित असून ते सल्फाइड खनिजांच्या ऑक्सिडीकरणातून तयार होऊ शकते, जी प्रक्रिया मंगळावरील सल्फेट निर्मितीसाठी लागू आहे, तर जिप्सम जलीय पर्यावरणात तयार होते आणि भूतकाळातील पाण्याचे पुरावे जपू शकते; त्याचे खनिज मॅट्रिक्स भूतकाळातील जीवनाच्या खुणा, म्हणजे जैवस्वाक्षऱ्या, नंतरच्या पर्यावरणीय बदलांपासून वाचवू शकते. संशोधनाचे नेतृत्व केरळ विद्यापीठाच्या भूविज्ञान विभागातील डीएसटी-फिस्ट कार्यक्रमाचे प्रकल्प समन्वयक डॉ. सजिन कुमार के.
एस. यांनी केले; संशोधकांनी डीएसटी-फिस्टच्या साहाय्याने प्रगत लेझर रामन स्पेक्ट्रोमीटर वापरून खनिजे त्यांच्या वर्णपटीय ठशांवरून ओळखली. रामन स्पेक्ट्रोस्कोपी नमुन्यातून विखुरलेल्या प्रकाशाच्या तरंगलांबीतील बदल मोजून पदार्थ ओळखते, आणि निष्कर्ष ‘जर्नल ऑफ जिओफिजिकल रिसर्च: प्लॅनेट्स’ मधील दोन संशोधन निबंधांत प्रसिद्ध झाले.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- स्थळे आणि खनिजे: नेय्वेली (तमिळनाडू) — मेलॅन्टेराइट; तिरुचिरापल्ली बॅडलँड्स — जिप्सम; अटाकामा वाळवंट (चिली) — जिप्सम; शोध — 16 ऑक्टोबर 2026.
- नेतृत्व आणि साधन: डॉ. सजिन कुमार के. एस., केरळ विद्यापीठ (डीएसटी-फिस्ट); लेझर रामन स्पेक्ट्रोमीटर; निष्कर्ष — जर्नल ऑफ जिओफिजिकल रिसर्च: प्लॅनेट्स मधील दोन निबंध.
- महत्त्व: दोन्ही जलयुक्त सल्फेट — जल-खडक आंतरक्रियांचे पुरावे; मेलॅन्टेराइट — क्षणिक ओले, आम्लयुक्त, ऑक्सिडीकरण परिस्थिती; जिप्सम — जैवस्वाक्षऱ्यांचे संरक्षण शक्य.
मूलभूत ज्ञान
- मंगळ हा सूर्यापासून चौथा ग्रह असून तो पार्थिव ग्रह म्हणून वर्गीकृत आहे; पृथ्वीसारखे खडकाळ पृष्ठभाग असलेल्या ग्रहांना पार्थिव ग्रह म्हणतात.
- रामन स्पेक्ट्रोस्कोपी ही प्रकाशाच्या पदार्थाद्वारे होणाऱ्या अस्थितिस्थापक विखुरणावर आधारित आहे आणि तिच्यावरून पदार्थाची ओळख पटवता येते.
- अटाकामा वाळवंट प्रामुख्याने उत्तर चिलीत आहे आणि ते अत्यंत कोरडे आहे; केरळ विद्यापीठाचा भूविज्ञान विभाग तिरुवनंतपुरम येथे आहे.
हे का महत्त्वाचे?
मंगळावर भूतकाळात पाणी आणि राहण्यायोग्य परिस्थिती होती का, हा ग्रहीय विज्ञानातील मूलभूत प्रश्न आहे आणि पृथ्वीवरील सादृश्य स्थळे अशा अभ्यासासाठी स्वस्त आणि सुलभ प्रयोगशाळा ठरतात. भारतातील स्थळांची ओळख भारतीय संशोधकांना भविष्यातील ग्रहीय मोहिमांसाठी स्वदेशी संदर्भ-आधार देते. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी अंतराळ विज्ञान, विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाच्या संशोधन-साहाय्याची भूमिका आणि जैवस्वाक्षऱ्यांचा शोध हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.