सारांश
बेंगळुरूस्थित खासगी अंतराळ तंत्रज्ञान कंपनी इथेरियल एक्सप्लोरेशन गिल्ड, म्हणजेच द गिल्ड, हिने 16 ऑक्टोबर 2026 रोजी ‘द अँकरेज’ या 150 एकरच्या रॉकेट विकास आणि चाचणी केंद्राचे अनावरण केले; हे केंद्र आंध्र प्रदेशातील तिरुपती जिल्ह्यातील स्पेस सिटीत, श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रापासून (एसडीएससी-शार) सुमारे 40 किलोमीटरवर आहे. केंद्र कंपनीच्या पूर्णपणे पुनर्वापरक्षम मध्यम-वजन प्रक्षेपण यान रेझर क्रेस्ट एमके 1 (आरसीएम1) च्या विकास, चाचणी, निर्मिती आणि पुनर्नवीकरणाला आधार देईल. आरसीएम1 चा बूस्टर आणि वरचा टप्पा दोन्ही परत मिळवून पुन्हा वापरण्याच्या दृष्टीने रचले जात आहे, आणि कंपनी वैयक्तिक इंजिन घटकांच्या चाचण्यांपासून एकात्मिक प्रणोदन प्रणाली आणि पूर्ण रॉकेट टप्प्यांपर्यंत प्रगती करण्याची योजना आखत आहे.
आरसीएम1 च्या प्रणोदन प्रणालीत दोन अर्ध-क्रायोजेनिक इंजिने आहेत: पेगासस हे 80 किलोन्यूटनचे वरच्या टप्प्यातील इंजिन आहे, तर स्टॅलियन हे 1.2 मेगान्यूटनचे गॅस-जनरेटर बूस्टर इंजिन असून ते उड्डाण आणि वातावरणातील चढाईसाठी आहे. अर्ध-क्रायोजेनिक प्रणोदनात द्रव ऑक्सिजन आणि हायड्रोकार्बन इंधन वापरले जाते, आणि पेगासस कंपनीने विकसित केलेले फुल-फ्लो सेग्रिगेटेड कूलिंग सायकल (एफएससीसी) आणि दुहेरी-थ्रस्ट-चेंबर रचना वापरते. कार्यान्वित केलेली पेगासस क्षैतिज स्थिर चाचणी सुविधा 210 बार दाबाच्या प्रेशर-फेड इंजिन चाचणीसाठी सज्ज आहे आणि पेगाससची पहिली हॉट-फायर चाचणी नोव्हेंबर 2026 साठी नियोजित आहे.
पहिल्या टप्प्यात पेगासस स्थिर चाचणी सुविधा आणि उभी चाचणी सुविधा नियोजित असून गिल्डने ‘द अँकरेज’मध्ये 3 दशलक्ष अमेरिकी डॉलर गुंतवले आहेत आणि पहिल्या टप्प्यासाठी आणखी 4 ते 5 दशलक्ष अमेरिकी डॉलर गुंतवण्याची योजना आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- केंद्र: द अँकरेज — 150 एकर, स्पेस सिटी, तिरुपती जिल्हा, आंध्र प्रदेश; श्रीहरिकोटा येथील एसडीएससी-शारपासून सुमारे 40 किलोमीटर; अनावरण — 16 ऑक्टोबर 2026.
- यान आणि इंजिने: रेझर क्रेस्ट एमके 1 (आरसीएम1) — पूर्णपणे पुनर्वापरक्षम मध्यम-वजन यान; पेगासस — 80 किलोन्यूटन, वरचा टप्पा; स्टॅलियन — 1.2 मेगान्यूटन, बूस्टर.
- चाचणी आणि गुंतवणूक: पेगाससची पहिली हॉट-फायर चाचणी — नोव्हेंबर 2026; सुविधा 210 बार; गुंतवणूक — 3 दशलक्ष अमेरिकी डॉलर आणि पहिल्या टप्प्यासाठी आणखी 4 ते 5 दशलक्ष.
मूलभूत ज्ञान
- पुनर्वापरक्षम प्रक्षेपण यान म्हणजे उड्डाणानंतर एक किंवा अधिक टप्पे परत मिळवून पुन्हा वापरता येणारे यान; यामुळे प्रक्षेपणाचा खर्च कमी होण्याची अपेक्षा असते.
- स्थिर-अग्नी चाचणीत रॉकेट इंजिन चाचणी स्टँडवर बांधलेले असताना चालवले जाते, त्यामुळे प्रक्षेपणाशिवाय त्याची कामगिरी मोजता येते.
- न्यूटन हे बलाचे एसआय एकक आहे आणि एक मेगान्यूटन म्हणजे दहा लाख न्यूटन; श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्र हे इस्रोचे अंतराळ प्रक्षेपण केंद्र आहे.
हे का महत्त्वाचे?
खासगी कंपन्या स्वतःच्या चाचणी पायाभूत सुविधा उभारत असणे हे भारताच्या अंतराळ क्षेत्राच्या खुलीकरणाचे आणि प्रक्षेपण बाजारातील स्पर्धेचे लक्षण आहे. पुनर्वापरक्षम यानांमुळे प्रक्षेपण खर्च कमी होऊन भारताला जागतिक व्यावसायिक प्रक्षेपण बाजारात स्पर्धात्मक स्थान मिळू शकते. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी अंतराळ क्षेत्रातील खासगी सहभाग, स्टार्ट-अप परिसंस्था आणि प्रादेशिक औद्योगिक विकास हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.