सारांश
भारतीय समाजसेविका रीमा नानावटी यांना हिलरी रॉडहॅम क्लिंटन पुरस्कार 15 ऑक्टोबर 2026 रोजी अमेरिकेतील वॉशिंग्टन डी.सी. येथील जॉर्जटाउन महिला, शांतता आणि सुरक्षा संस्थेत देण्यात आला; माजी अमेरिकी परराष्ट्रमंत्री हिलरी क्लिंटन यांनी हा पुरस्कार प्रदान केला, जो महिलांचे हक्क आणि जगभरातील शांतता व सुरक्षेसाठी काम करणाऱ्या नेत्यांना सन्मानित करतो. नानावटी या भारतातील सेल्फ-एम्प्लॉइड वुमेन्स असोसिएशनच्या (सेवा) संचालिका आहेत; 2026 च्या मानकऱ्यांत फॅशन डिझायनर आणि टोरी बर्च फाउंडेशनच्या संस्थापिका टोरी बर्च आणि ग्रामीण बँकेचे संस्थापक नोबेल विजेते मुहम्मद युनूस यांचाही समावेश होता.
जॉर्जटाउन महिला, शांतता आणि सुरक्षा संस्था वॉशिंग्टन डी.सी. मधील जॉर्जटाउन विद्यापीठात आहे आणि हिलरी क्लिंटन 2009 ते 2013 या काळात अमेरिकेच्या परराष्ट्रमंत्री होत्या. सेवा ही भारतातील अनौपचारिक अर्थव्यवस्थेतील महिला कामगारांची कामगार संघटना असून तिची स्थापना 1972 मध्ये इला भट्ट यांनी केली आणि मुख्यालय गुजरातमधील अहमदाबाद येथे आहे; नानावटी यांच्या नेतृत्वाखाली सेवा भारतातील अनौपचारिक क्षेत्रातील कामगारांची सर्वात मोठी संघटना बनली आहे.
सेवाचे कार्य महिलांच्या मालकीचे उद्योग आणि महिलांच्या नेतृत्वाखालील पुरवठा साखळ्यांद्वारे महिलांच्या आर्थिक सहभागाला आधार देते आणि त्यात ऊर्जा, शेती, अन्न प्रक्रिया, कचरा पुनर्वापर आणि वस्त्रोद्योग येतात. नानावटी यांनी सेवाचा अन्न सुरक्षा कार्यक्रम सुरू केला, जो 10 लाख कुटुंबांना व्यापतो, आणि त्या हरियाली ग्रीन एनर्जी अँड लाइव्हलिहूड्स इनिशिएटिव्हचे नेतृत्वही करतात; भारत सरकारने त्यांना 2013 मध्ये पद्मश्री प्रदान केली.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- पुरस्कार: हिलरी रॉडहॅम क्लिंटन पुरस्कार — 15 ऑक्टोबर 2026; जॉर्जटाउन महिला, शांतता आणि सुरक्षा संस्था, वॉशिंग्टन डी.सी.; प्रदान — हिलरी क्लिंटन; इतर मानकरी — टोरी बर्च, मुहम्मद युनूस.
- सेवा: स्थापना 1972, इला भट्ट; मुख्यालय — अहमदाबाद; अनौपचारिक क्षेत्रातील कामगारांची भारतातील सर्वात मोठी संघटना; अन्न सुरक्षा कार्यक्रम — 10 लाख कुटुंबे; हरियाली ग्रीन एनर्जी अँड लाइव्हलिहूड्स इनिशिएटिव्ह.
- सन्मान: रीमा नानावटी — पद्मश्री 2013; पद्मश्री — भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान; हिलरी क्लिंटन — अमेरिकेच्या परराष्ट्रमंत्री 2009 ते 2013.
मूलभूत ज्ञान
- सेवा (सेल्फ-एम्प्लॉइड वुमेन्स असोसिएशन) ही अनौपचारिक अर्थव्यवस्थेतील महिला कामगारांची कामगार संघटना असून तिची स्थापना 1972 मध्ये इला भट्ट यांनी केली; मुख्यालय अहमदाबाद.
- पद्मश्री हा भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान असून त्याआधी भारतरत्न, पद्मविभूषण आणि पद्मभूषण येतात.
- मुहम्मद युनूस यांनी ग्रामीण बँकेची स्थापना केली आणि त्या बँकेसह 2006 चा नोबेल शांतता पुरस्कार विभागून मिळवला.
हे का महत्त्वाचे?
अनौपचारिक क्षेत्रातील महिला कामगारांच्या संघटनेच्या नेत्याला जागतिक पुरस्कार मिळणे हे महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणाचे आणि सामूहिक संघटनाच्या प्रभावाचे आंतरराष्ट्रीय मान्यतेचे उदाहरण आहे. सेवाचे अन्न सुरक्षा आणि नवीकरणीय ऊर्जा उपक्रम उपजीविका, पर्यावरण आणि लिंग समानता यांचा संगम दाखवतात. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी अनौपचारिक क्षेत्र, महिला सक्षमीकरण आणि स्वयंसेवी संस्थांची भूमिका हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.