सारांश
कॅलिफोर्नियास्थित रिफ्लेक्ट ऑर्बिटलने हैदराबादस्थित स्कायरूट एरोस्पेससोबत 14 ऑक्टोबर 2026 रोजी दोन समर्पित रॉकेट प्रक्षेपणांचा करार केला; अमेरिकी स्टार्ट-अप रात्री निवडक ठिकाणांवर सूर्यप्रकाश परावर्तित करण्यासाठी कक्षीय आरसे वाहून नेणारी अंतराळयाने तैनात करण्याचा विचार करत आहे. करारातील पहिली मोहीम स्कायरूटच्या विक्रम-1 रॉकेटवर आणि दुसरी विकासाधीन विक्रम-1यू प्रक्षेपण यानावर नियोजित असून विक्रम-1यू मध्ये अतिरिक्त पहिल्या टप्प्यातील वर्धक आणि सुधारित कामगिरी आहे; विक्रम-1 ने जुलै 2026 मध्ये आपले पहिले कक्षीय उड्डाण पूर्ण केले, आणि करारातील प्रक्षेपण तारखा व आर्थिक अटी जाहीर केलेल्या नाहीत. कंपनी मागणीनुसार सूर्यप्रकाश वळवणारा उपग्रह समूह उभारू इच्छिते, ज्यात सुमारे पाच किलोमीटर रुंदीच्या पट्ट्यावर समायोज्य तेजस्विता असेल; प्रस्तावित सेवांत शोध-आणि-बचाव कार्यासाठी आपत्तीग्रस्त भाग प्रकाशित करणे, सौर प्रकल्पांतील वीजनिर्मितीचा कालावधी वाढवणे, दुर्गम औद्योगिक भागांना प्रकाश देणे आणि संरक्षण कारवायांना आधार देणे यांचा समावेश आहे.
जुलै 2026 मध्ये अमेरिकेच्या फेडरल कम्युनिकेशन्स कमिशनने (एफसीसी) रिफ्लेक्ट ऑर्बिटलच्या एअरेंडिल-1 या प्रात्यक्षिक उपग्रहाच्या बांधणी, प्रक्षेपण आणि संचालनाला मंजुरी दिली; एफसीसीची मुख्य नियामक भूमिका रेडिओ-वारंवारता स्पेक्ट्रम वाटपाची आहे आणि त्या मर्यादेबाहेरच्या परिणामांबाबतच्या चिंता आपल्या अधिकाराबाहेर असल्याचे आयोगाने सांगितले. पर्यावरण संघटना आणि खगोलशास्त्रज्ञांनी रात्रीचे प्रकाश प्रदूषण, खगोलीय निरीक्षणांमधील अडथळा, वन्यजीवांवरील परिणाम आणि मानवी सर्केडियन लयीतील व्यत्यय याबाबत चिंता व्यक्त केली आहे; यापूर्वी रशियन शास्त्रज्ञ आणि अभियंत्यांनी 1993 मध्ये झ्नाम्या प्रयोगात कक्षेत 65 फुटांचा परावर्तक आरसा तैनात केला होता आणि निधीअभावी तो प्रयोग बंद झाला.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- करार: 14 ऑक्टोबर 2026 — रिफ्लेक्ट ऑर्बिटल (कॅलिफोर्निया) आणि स्कायरूट एरोस्पेस (हैदराबाद); दोन समर्पित प्रक्षेपणे — पहिले विक्रम-1 वर, दुसरे विक्रम-1यू वर; तारखा आणि आर्थिक अटी अजाहीर.
- यान: विक्रम-1 — पहिले कक्षीय उड्डाण जुलै 2026; विक्रम-1यू — विकासाधीन, अतिरिक्त पहिल्या टप्प्यातील वर्धक; आरसे — सुमारे पाच किमी रुंद पट्ट्यावर समायोज्य तेजस्विता.
- नियमन आणि पार्श्वभूमी: एफसीसी मंजुरी — जुलै 2026, एअरेंडिल-1 प्रात्यक्षिक उपग्रह; झ्नाम्या — 1993, 65 फुटी आरसा, निधीअभावी बंद; चिंता — प्रकाश प्रदूषण, खगोलीय निरीक्षणे, वन्यजीव, सर्केडियन लय.
मूलभूत ज्ञान
- विक्रम-1 हे स्कायरूट एरोस्पेसने विकसित केलेले प्रक्षेपण यान आहे; स्कायरूट ही हैदराबादस्थित खासगी अंतराळ कंपनी आहे.
- फेडरल कम्युनिकेशन्स कमिशन हे अमेरिकेतील संपर्क क्षेत्राचे नियामक आहे आणि रेडिओ-वारंवारता स्पेक्ट्रमसाठी जबाबदार आहे.
- झ्नाम्या प्रयोगात 1993 मध्ये रशियाने कक्षेत परावर्तक आरसा तैनात करून परावर्तित सूर्यप्रकाशाचा फिरता झोत पृथ्वीकडे वळवला होता.
हे का महत्त्वाचे?
भारतीय खासगी प्रक्षेपण कंपनीला परदेशी व्यावसायिक करार मिळणे हे भारताच्या अंतराळ क्षेत्र खुले केल्यानंतरच्या खासगी क्षमतेच्या वाढीचे आणि जागतिक प्रक्षेपण बाजारातील स्पर्धात्मकतेचे द्योतक आहे. कक्षीय आरशांच्या वापरामुळे प्रकाश प्रदूषण आणि खगोलीय निरीक्षणांवरील परिणाम यांसारखे नियामक आणि पर्यावरणीय प्रश्न उभे राहतात, ज्यांवर आंतरराष्ट्रीय अंतराळ प्रशासनाची चर्चा आवश्यक ठरते. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी खासगी अंतराळ क्षेत्र, अंतराळ नियमन आणि अवकाश पर्यावरण हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.