सारांश
भारताच्या रामसर स्थळांची संख्या 15 ऑक्टोबर 2026 रोजी 103 झाली; चंदीगडमधील सुखना पाणथळ आणि उत्तर प्रदेशातील सौज झील यांचा यादीत समावेश झाला आणि केंद्रीय पर्यावरण मंत्री भूपेंद्र यादव यांनी ही घोषणा केली. सुखना पाणथळ हे रामसर यादीतील स्थळ क्रमांक 2602 आहे, तर सौज झील हे स्थळ क्रमांक 2603 आहे. रामसर करार हा पाणथळ जागांच्या संवर्धन आणि विवेकी वापरासाठीचा आंतरराष्ट्रीय करार असून तो इराणमधील रामसर येथे 1971 मध्ये स्वीकारला गेला आणि 1975 मध्ये अंमलात आला; भारत 1982 मध्ये या कराराचा पक्ष बनला.
सुखना पाणथळ हे बाह्य हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेले शहराच्या कडेचे जलाशय असून ते चंदीगड केंद्रशासित प्रदेशातील पहिले रामसर स्थळ आहे; तेथे स्थानिक आणि स्थलांतरित पक्ष्यांचा अधिवास आहे आणि असुरक्षित कॉमन पोचार्ड, संकटग्रस्त पॅलासचा मासेमार गरुड तसेच काळे तलाव कासव या प्रजाती नोंदल्या आहेत. सौज झील हे गंगा नदीच्या पूरमैदानातील शेतजमिनीने वेढलेले उथळ सरोवर असून ते उत्तर प्रदेशातील मैनपुरी जिल्ह्यात आहे; ते जवळच्या समान पक्षी अभयारण्यासह पर्यावरणीय जाळ्याचा भाग आहे. सौज झील हे मैनपुरी जिल्ह्यातील दुसरे रामसर स्थळ असून पहिले स्थळ समान पक्षी अभयारण्य आहे, आणि मैनपुरी हा उत्तर प्रदेशातील दोन रामसर स्थळे असलेला एकमेव जिल्हा आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- संख्या: भारताची रामसर स्थळे 103 (15 ऑक्टोबर 2026); नवी स्थळे — सुखना पाणथळ (क्रमांक 2602, चंदीगड) आणि सौज झील (क्रमांक 2603, मैनपुरी, उत्तर प्रदेश); घोषणा — भूपेंद्र यादव.
- करार: रामसर, इराण — 1971 मध्ये स्वीकारला, 1975 मध्ये अंमलात; भारत पक्ष — 1982; पाणथळ जागांचे संवर्धन आणि विवेकी वापर.
- जैवविविधता: सुखना — कॉमन पोचार्ड (असुरक्षित), पॅलासचा मासेमार गरुड (संकटग्रस्त), काळे तलाव कासव; सौज झील — समान पक्षी अभयारण्यासह जाळे; मैनपुरी — उत्तर प्रदेशातील दोन रामसर स्थळांचा एकमेव जिल्हा.
मूलभूत ज्ञान
- रामसर करारातील स्थळे ‘आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या पाणथळ जागांच्या यादीत’ येतात, जिला सामान्यतः रामसर यादी म्हणतात; पाणथळ जागांत दलदल, सरोवरे, नद्या आणि जलाशय येतात आणि त्या नैसर्गिक किंवा कृत्रिम असू शकतात.
- रामसर करार इराणमधील रामसर शहरात 1971 मध्ये स्वीकारला गेला आणि त्या शहराच्या नावावरून त्याला नाव मिळाले; तो 1975 मध्ये अंमलात आला.
- उत्तर प्रदेशातील मैनपुरी जिल्ह्यात सौज झील आणि समान पक्षी अभयारण्य ही दोन रामसर स्थळे आहेत; चंदीगडचे सुखना पाणथळ हे त्या केंद्रशासित प्रदेशातील पहिले रामसर स्थळ आहे.
हे का महत्त्वाचे?
रामसर स्थळांची संख्या वाढणे हे पाणथळ संवर्धनाबाबतच्या भारताच्या आंतरराष्ट्रीय बांधिलकीचे आणि स्थलांतरित पक्ष्यांच्या अधिवास संरक्षणाचे द्योतक आहे. शहराच्या कडेचे सुखना जलाशय आणि शेतजमिनीने वेढलेले सौज झील यांना मान्यता मिळणे दाखवते की मानवी वस्तीजवळच्या पाणथळ जागाही संवर्धनाच्या चौकटीत येऊ शकतात. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी पाणथळ संवर्धन, जैवविविधता आणि हवामान लवचिकता हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.