सारांश
ऑक्टोबर 2026 च्या हेन्ली पासपोर्ट निर्देशांकात भारत 199 पासपोर्टमध्ये 84 व्या स्थानी असून भारतीय पासपोर्टधारकांना पूर्वव्हिसा न घेता 55 ठिकाणी प्रवेश मिळतो; भारताने हे स्थान अल्जेरिया आणि मॉरिटानियासह सामायिक केले आहे. निर्देशांक पासपोर्टची तुलना त्यांच्या धारकांना प्रवासापूर्वी मिळवलेल्या व्हिसाशिवाय किती ठिकाणी प्रवेश मिळतो यावरून करतो; तो 199 पासपोर्ट आणि 227 प्रवास गंतव्यांचा समावेश करतो आणि आंतरराष्ट्रीय हवाई वाहतूक संघटनेच्या (आयएटीए) विशेष माहितीचा वापर करतो. मोजल्या जाणाऱ्या प्रवेशात व्हिसामुक्त प्रवेश, आगमनानंतर व्हिसा, अभ्यागत परवाने आणि पूर्व-व्हिसा मंजुरी न लागणारी इलेक्ट्रॉनिक प्रवास अधिकृतता यांचा समावेश आहे, तर मंजुरी आवश्यक असलेला इलेक्ट्रॉनिक व्हिसा सामान्यतः पूर्वव्हिसा आवश्यकता मानला जातो.
भारत ऑक्टोबर 2025 मधील 85 व्या स्थानावरून ऑक्टोबर 2026 मध्ये 84 व्या स्थानी आला, पण पूर्वव्हिसाशिवाय प्रवेशाची ठिकाणे 57 वरून 55 झाली; 2026 मध्ये भारताचे स्थान जानेवारीत 80 वे, फेब्रुवारीत 75 वे, जुलैत 81 वे आणि ऑक्टोबरमध्ये 84 वे होते. सिंगापूर 193 ठिकाणांच्या प्रवेशासह पहिल्या स्थानी असून जपान, दक्षिण कोरिया आणि संयुक्त अरब अमिराती प्रत्येकी 188 ठिकाणांसह दुसरे स्थान सामायिक करतात; हे आकडे ठिकाणांचे आहेत, ज्यात सार्वभौम देशांसह प्रदेशही असू शकतात.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- क्रमवारी: ऑक्टोबर 2026 — भारत 84 वा (अल्जेरिया आणि मॉरिटानियासह सामायिक); 55 ठिकाणी पूर्वव्हिसाशिवाय प्रवेश; ऑक्टोबर 2025 — 85 वा, 57 ठिकाणे.
- पद्धत: 199 पासपोर्ट आणि 227 गंतव्ये; माहिती — आयएटीए; भारताची 2026 मधील स्थाने — जानेवारी 80, फेब्रुवारी 75, जुलै 81, ऑक्टोबर 84.
- शिखर: सिंगापूर — 193 ठिकाणे (पहिला); जपान, दक्षिण कोरिया, संयुक्त अरब अमिराती — 188 (दुसरे स्थान सामायिक).
मूलभूत ज्ञान
- व्हिसा म्हणजे प्रवेश, संक्रमण किंवा विशिष्ट मुक्कामासाठी गंतव्य देशाने दिलेली अधिकृतता; आगमनानंतरचा व्हिसा पात्र प्रवेश ठिकाणी पोहोचल्यावर दिला जातो.
- इलेक्ट्रॉनिक प्रवास अधिकृतता प्रवासापूर्वी ऑनलाइन मिळवली जाते आणि ती पूर्व-मंजुरी आवश्यक असलेल्या व्हिसापेक्षा वेगळी मानली जाते.
- आंतरराष्ट्रीय हवाई वाहतूक संघटना (आयएटीए) हवाई वाहतूक उद्योगाची संघटना असून तिची माहिती गंतव्यांच्या प्रवेश आवश्यकता नोंदवते.
हे का महत्त्वाचे?
पासपोर्ट निर्देशांक देशाच्या राजनैतिक संबंधांच्या आणि जागतिक गतिशीलतेच्या ताकदीचे मोजमाप दाखवतो आणि क्रमवारी व प्रवेशाची संख्या वेगळे मापदंड असल्याने क्रमवारी सुधारली तरी प्रवेश कमी होऊ शकतो, हे भारताच्या उदाहरणातून दिसते. सिंगापूरसारखे देश उच्च प्रवेश टिकवतात, जे द्विपक्षीय करार आणि विश्वासार्हतेचे फलित मानले जाते. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी भारताची राजनैतिक पोहोच, व्हिसा धोरण आणि जागतिक निर्देशांकांचे अर्थ लावणे हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.