लिथियम-आयन बॅटरीच्या ‘ब्लॅक मास’ निर्यातीवर भारताची बंदी!
सारांश
भारताने देशांतर्गत पुनर्वापर आणि क्रिटिकल खनिज पुनर्प्राप्तीला पाठबळ देण्यासाठी लिथियम-आयन बॅटरीच्या ‘ब्लॅक मास’ च्या निर्यातीवर बंदी घातली. विदेश व्यापार महासंचालनालयाने (डीजीएफटी) 10 नोव्हेंबर 2026 रोजी तत्काळ प्रभावाने अधिसूचना काढली आणि वाणिज्य मंत्रालयाने 11 नोव्हेंबर रोजी हा निर्णय जाहीर केला. आयटीसी (एचएस) कोड 85491400 अंतर्गत त्याचे निर्यात धोरण पुढील आदेशांपर्यंत ‘मुक्त’ वरून ‘प्रतिबंधित’ करण्यात आले.
ब्लॅक मास हे संपलेल्या आयुष्यातील लिथियम-आयन बॅटरी आणि उत्पादन कचरा यांचे तुकडे केल्याने मिळणारे भुकटीसारखे पदार्थ असून त्यात लिथियम, कोबाल्ट, निकेल आणि मॅंगनीज ही खनिजे असतात. क्रिटिकल खनिजांसाठी भारत मोठ्या प्रमाणात आयातीवर अवलंबून आहे; देशांतर्गत पुनर्वापर आणि शुद्धीकरण युनिट्सना कच्चा माल मिळावा हा निर्बंधाचा हेतू आहे. भारताची बॅटरी-कचरा पुनर्वापर क्षमता दरवर्षी 60,000 मेट्रिक टनांपेक्षा जास्त आहे, पण अपुऱ्या कच्च्या मालामुळे, अंशतः ब्लॅक मासच्या निर्यातीमुळे, ती कमी वापरली गेली.
या निर्णयामुळे क्षमतेचा वापर सुधारेल, गुंतवणूक आणि रोजगार वाढेल आणि आयात-अवलंबित्व कमी होईल अशी अपेक्षा आहे. हे पाऊल राष्ट्रीय क्रिटिकल मिनरल मिशन आणि सप्टेंबर 2025 मध्ये मंजूर झालेल्या, दुय्यम स्रोतांतून क्रिटिकल खनिजांचा पुनर्वापर वाढवणाऱ्या ₹1,500 कोटींच्या प्रोत्साहन योजनेला पूरक आहे.
🎯 परीक्षेसाठी मुद्दे
- अधिसूचना: डीजीएफटी, 10 नोव्हेंबर 2026, तत्काळ प्रभाव; वाणिज्य मंत्रालयाची घोषणा — 11 नोव्हेंबर.
- धोरण: आयटीसी (एचएस) 85491400; ‘मुक्त’ वरून ‘प्रतिबंधित’, पुढील आदेशांपर्यंत; घटक — लिथियम, कोबाल्ट, निकेल, मॅंगनीज.
- क्षमता: पुनर्वापर क्षमता वार्षिक 60,000 मेट्रिक टनांपेक्षा जास्त; कमी वापर; ₹1,500 कोटींची योजना (सप्टेंबर 2025).
📚 मूलभूत ज्ञान
- ब्लॅक मास वेगळे करणे: प्रत्यक्ष पुनर्वापरासाठी कॅथोडचा ब्लॅक मास इतर घटकांपासून वेगळा करावा लागतो; पारंपरिक तुकडे करण्याच्या पद्धतीत कॅथोडमध्ये अशुद्धता येऊ शकते.
- हायड्रोमेटलर्जी: या पद्धतीत धातू आम्ल आणि क्षपण घटकाच्या साहाय्याने जलीय द्रावणात काढले जातात आणि नंतर निवडक पद्धतीने क्षारांच्या रूपात वेगळे केले जातात.
- पायरोमेटलर्जी: या पद्धतीत सेंद्रिय पदार्थ ऑक्सिजनमध्ये जाळून किंवा ऑक्सिजनविना विघटित करून कॅथोड पदार्थ इतर घटकांपासून वेगळा केला जातो.
हे का महत्त्वाचे?
बॅटरी, इलेक्ट्रिक वाहने आणि स्वच्छ ऊर्जेसाठी लागणाऱ्या लिथियम, कोबाल्ट आणि निकेलसाठी भारत आयातीवर अवलंबून असल्याने ब्लॅक मास देशातच ठेवणे हे संसाधन-सुरक्षा आणि चक्रीय अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. यामुळे पुनर्वापर उद्योगाला कच्चा माल मिळून गुंतवणूक आणि रोजगार वाढू शकतात, तर निर्यातदारांना फटका बसू शकतो. अर्थव्यवस्था, पर्यावरण आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान या घटकांसाठी पूर्व परीक्षेत तसेच क्रिटिकल खनिज धोरण, ई-कचरा व्यवस्थापन आणि आत्मनिर्भरतेवरील मुख्य परीक्षा व मुलाखतीसाठी हे उपयुक्त आहे.
स्रोत: विदेश व्यापार महासंचालनालय अधिसूचना / अर्थव्यवस्था आणि बँकिंग वृत्त (10 नोव्हेंबर 2026)
© Study Katta · स्रोतासह शेअर करा