सारांश
महाराष्ट्राच्या बीड जिल्ह्यातील आष्टी तालुक्याच्या ब्रह्मगाव वनक्षेत्रात 20 ऑगस्ट 2026 रोजी चार वर्षांचा, 200 किलोपेक्षा जास्त वजनाचा नर वाघ कॅमेरा सापळ्यात कैद झाला; आष्टी आणि पाटोदा वनक्षेत्रात 1910 आणि 1920 च्या दशकांनंतर वाघाची ही पहिली निश्चित उपस्थिती आहे. हा वाघ यवतमाळ जिल्ह्यातील टिपेश्वर अभयारण्यातून आला असून 2023 मध्ये त्याने अभयारण्य सोडले; चंद्रपूर, धाराशिव, लातूर आणि अहिल्यानगर जिल्ह्यांतून प्रवास करून तो बीडमध्ये पोहोचला. डिसेंबर 2024 मध्ये तो धाराशिवमध्ये नोंदला गेला, ऑक्टोबर 2025 मध्ये वनकर्मचाऱ्यांना बीडमध्ये त्याच्या पायाचे ठसे आढळले, आणि 10 डिसेंबर 2025 व 27 जुलै 2026 रोजी आष्टीच्या डोंगराळ भागात त्याची नोंद झाली.
20 ऑगस्टच्या कॅमेरा सापळा नोंदीनंतर तो सोलापूर जिल्ह्यातील बार्शीजवळील कारी भागाकडे गेला आणि सध्या पाटोदा तालुक्यातील बालाघाट रांगेचा वापर आपला प्रदेश म्हणून करत आहे; हा वाघ अनधिकृतपणे ‘रामलिंग’ किंवा ‘ॲव्हेंजर’ या नावांनी ओळखला जातो. वाघाचे शास्त्रीय नाव पँथेरा टायग्रिस असून वाघ हे प्रदेशनिष्ठ मांसभक्षक आहेत आणि स्थलांतर करणारे वाघ प्रदेश आणि भक्ष्याच्या शोधात अधिवासांदरम्यान प्रवास करू शकतात; भारतातील वाघ बंगाल वाघ या उपप्रजातीचे (पँथेरा टायग्रिस टायग्रिस) आहेत. वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, 1972 भारतातील वन्यजीवांना कायदेशीर संरक्षण देतो आणि वाघ त्याच्या अनुसूची 1 मध्ये आहे; प्रकल्प वाघ 1973 मध्ये सुरू झालेला केंद्र पुरस्कृत कार्यक्रम आहे.
वन अधिकाऱ्यांनी गावकरी आणि पशुपालकांना वाघ वावरत असलेल्या वनक्षेत्रापासून दूर राहण्याचा सल्ला दिला आहे; वाघाने आतापर्यंत कोणावरही हल्ला केलेला नाही, आणि कॅमेरा सापळे व पायाच्या ठशांच्या नोंदी हे वाघाच्या उपस्थितीवर देखरेखीचे मार्ग आहेत.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- नोंद: चार वर्षांचा नर वाघ, 200 किलोपेक्षा जास्त वजन; 20 ऑगस्ट 2026; ब्रह्मगाव वनक्षेत्र, आष्टी, बीड; आष्टी आणि पाटोद्यात 1910 आणि 1920 च्या दशकांनंतर पहिली निश्चित नोंद.
- प्रवास: टिपेश्वर अभयारण्य (यवतमाळ), 2023 मध्ये बाहेर; चंद्रपूर, धाराशिव, लातूर, अहिल्यानगर, बीड; धाराशिवमध्ये डिसेंबर 2024; पायाचे ठसे ऑक्टोबर 2025; सध्याचा प्रदेश — बालाघाट रांग, पाटोदा; अनधिकृत नावे — रामलिंग, ॲव्हेंजर.
- कायदा: वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, 1972 (अनुसूची 1); प्रकल्प वाघ — 1973; शास्त्रीय नाव — पँथेरा टायग्रिस; भारतीय उपप्रजाती — बंगाल वाघ.
मूलभूत ज्ञान
- वाघाचे शास्त्रीय नाव पँथेरा टायग्रिस आहे; भारतातील वाघ बंगाल वाघ (पँथेरा टायग्रिस टायग्रिस) या उपप्रजातीचे आहेत.
- वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, 1972 वन्यजीवांना कायदेशीर संरक्षण देतो आणि वाघ अनुसूची 1 मध्ये आहे; प्रकल्प वाघ 1973 मध्ये सुरू झाला.
- टिपेश्वर अभयारण्य महाराष्ट्रातील यवतमाळ जिल्ह्यात आहे; कॅमेरा सापळे आणि पायाचे ठसे ही वाघांच्या देखरेखीची साधने आहेत.
हे का महत्त्वाचे?
वाघांचा विखुरलेल्या अधिवासांतून होणारा प्रवास वन्यजीव कॉरिडॉरचे महत्त्व दाखवतो; शतकानंतर नवीन क्षेत्रात वाघाची उपस्थिती संवर्धन यशाचे सूचक असली तरी मानव-वन्यजीव संघर्षाचे व्यवस्थापन आवश्यक ठरते. वन विभागाचा सावधगिरीचा सल्ला आणि देखरेख पद्धती या संघर्ष टाळण्याच्या पहिल्या पायऱ्या आहेत. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी वाघ संवर्धन, वन्यजीव कॉरिडॉर आणि मानव-वन्यजीव संघर्ष हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.