सारांश
केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा 22 ऑक्टोबर 2026 रोजी दिल्ली जल बोर्डाच्या ₹8,941.22 कोटी मूल्याच्या 43 प्रकल्पांचे उद्घाटन आणि पायाभरणी करणार आहेत; हे प्रकल्प पाणीपुरवठा आणि सांडपाणी पायाभूत सुविधांशी संबंधित असून त्यांत यमुना नदीतील प्रदूषण कमी करण्याच्या उपायांचा समावेश आहे. ₹2,827.11 कोटींच्या दहा प्रकल्पांचे उद्घाटन होणार असून ₹6,114.11 कोटींच्या 33 प्रकल्पांची पायाभरणी होणार आहे. प्रकल्पांमध्ये ओखला येथील 124 दशलक्ष गॅलन प्रतिदिन क्षमतेचा सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प (अंदाजित खर्च ₹1,161 कोटी) आणि आठ विद्यमान सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्पांचे ₹1,041 कोटींचे उन्नतीकरण यांचा समावेश आहे; या आठ प्रकल्पांची एकत्रित प्रक्रिया क्षमता 78.2 दशलक्ष गॅलन प्रतिदिनवरून 140.8 दशलक्ष गॅलन प्रतिदिन होणार असून सुमारे 78.5 लाख लोकांना लाभ अपेक्षित आहे.
बाह्य दिल्लीत 29 विकेंद्रित सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प आणि सांडपाणी उपसा केंद्रे, 1,034 किलोमीटरचे सांडपाणी वाहिनी जाळे आणि चंद्रावल येथे 477 दशलक्ष लिटर प्रतिदिन क्षमतेचा जल प्रक्रिया प्रकल्प ही इतर कामे आहेत; एक दशलक्ष गॅलन प्रतिदिन म्हणजे सुमारे 4.546 दशलक्ष लिटर प्रतिदिन. सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प सांडपाण्यावर सोडण्यापूर्वी किंवा पुनर्वापरापूर्वी प्रक्रिया करतो, जल प्रक्रिया प्रकल्प कच्च्या पाण्यावर प्रक्रिया करून ते पुरवठ्यास योग्य बनवतो, आणि सांडपाणी उपसा केंद्रे गुरुत्वाकर्षणाने प्रवाह टिकत नाही अशा ठिकाणी सांडपाणी वाहिन्यांतून पुढे ढकलतात. दिल्लीचे जलमंत्री परवेश साहिब सिंह (ज्यांना परवेश वर्मा असेही संबोधले जाते) यांनी प्रकल्पांची घोषणा केली आणि पुढील दोन ते अडीच वर्षांत प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी यमुनेत जाण्यापासून रोखण्याचे लक्ष्य असल्याचे सांगितले.
18 ऑक्टोबर 2026 रोजी झालेल्या ‘चलो यमुना’ मोहिमेत 35,000 पेक्षा जास्त लोकांनी यमुनेकाठच्या 70 ठिकाणी स्वच्छता उपक्रमांत भाग घेतला आणि 76,755 किलोग्रॅम घन कचरा काढला.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- प्रकल्प: दिल्ली जल बोर्डाचे 43 प्रकल्प — ₹8,941.22 कोटी; शुभारंभ 22 ऑक्टोबर 2026, अमित शहा; उद्घाटन — 10 प्रकल्प (₹2,827.11 कोटी); पायाभरणी — 33 प्रकल्प (₹6,114.11 कोटी).
- क्षमता: ओखला — 124 दशलक्ष गॅलन प्रतिदिन (₹1,161 कोटी); आठ प्रकल्पांचे उन्नतीकरण — ₹1,041 कोटी, 78.2 वरून 140.8 दशलक्ष गॅलन प्रतिदिन, 78.5 लाख लाभार्थी; चंद्रावल — 477 दशलक्ष लिटर प्रतिदिन; 1,034 किमी सांडपाणी जाळे.
- मोहीम: ‘चलो यमुना’ — 18 ऑक्टोबर 2026; 35,000 पेक्षा जास्त सहभागी; 70 ठिकाणे; 76,755 किलोग्रॅम घन कचरा; लक्ष्य — दोन ते अडीच वर्षांत प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी रोखणे.
मूलभूत ज्ञान
- सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प सांडपाण्यावर प्रक्रिया करतो, जल प्रक्रिया प्रकल्प कच्च्या पाण्याला पुरवठ्यायोग्य बनवतो; सांडपाणी उपसा केंद्रे गुरुत्वाकर्षण अपुरे असेल तिथे सांडपाणी पुढे ढकलतात.
- एक दशलक्ष गॅलन प्रतिदिन म्हणजे सुमारे 4.546 दशलक्ष लिटर प्रतिदिन; दशलक्ष गॅलन प्रतिदिन हे प्रक्रिया क्षमतेचे एकक आहे.
- यमुना ही गंगेची प्रमुख उपनदी असून ती दिल्लीतून वाहते.
हे का महत्त्वाचे?
यमुनेतील प्रदूषणाचे मुख्य कारण प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी असल्याने प्रक्रिया क्षमता वाढवणे आणि सांडपाणी जाळे विस्तारणे हे थेट उपाय आहेत; मात्र दोन ते अडीच वर्षांचे लक्ष्य प्रकल्प वेळेत पूर्ण होण्यावर अवलंबून आहे. केंद्र आणि राज्य पातळीवरील समन्वयाचे आणि शहरी जलव्यवस्थापनाचे हे उदाहरण आहे. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी नदी पुनरुज्जीवन, शहरी पायाभूत सुविधा आणि सांडपाणी व्यवस्थापन हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.