सारांश
केंद्रीय ग्राहक संरक्षण प्राधिकरणाने (सीसीपीए) 19 ऑक्टोबर 2026 रोजी घातक स्फोटक पदार्थांच्या अनधिकृत ऑनलाइन यादी आणि विक्रीविरुद्ध सात ऑनलाइन मंचांवर नियामक कारवाई सुरू केली; या पदार्थांमध्ये अमोनियम नायट्रेट, गनपावडर, पिक्रिक आम्ल आणि पेंटाएरिथ्रिटॉल टेट्रानायट्रेट (पीईटीएन) यांचा समावेश होता, आणि त्या तारखेपर्यंत मंचांवरून 3,940 विक्रेते आणि यादी नोंदी हटवण्यात आल्या. ग्राहक संरक्षण कायदा, 2019 ने सीसीपीएची स्थापना ग्राहक व्यवहार विभागाअंतर्गत वैधानिक प्राधिकरण म्हणून केली असून तिची स्थापना कायद्याच्या कलम 10 अंतर्गत झाली आहे; हे प्राधिकरण ग्राहक हक्कांचे उल्लंघन, अनुचित व्यापार प्रथा आणि खोट्या किंवा दिशाभूल करणाऱ्या जाहिरातींची चौकशी करू शकते, अनुचित प्रथा बंद करण्याचे आदेश देऊ शकते आणि दिशाभूल करणाऱ्या जाहिरातींसाठी दंड लावू शकते. सीसीपीएने या यादी नोंदींना दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती आणि अनुचित व्यापार प्रथा मानले असून नियंत्रित पदार्थांचा व्यवहार करताना मंचांनी विक्रेत्यांचे परवाने आणि खरेदीदारांची ओळख पडताळावी अशी अपेक्षा आहे.
छाननीखालील सात मंच इंडियामार्ट, ट्रेडइंडिया, डायल4ट्रेड, जस्टडायल, सिग्मा-ऑल्ड्रिच इंडिया, एक्स्पोर्टर्सइंडिया आणि आयबायकेमिकल्स हे होते. डायल4ट्रेडविरुद्ध एकूण ₹10 लाखांचे अंतिम दंड आदेश आणि एक्स्पोर्टर्सइंडियाविरुद्ध प्रत्येकी ₹10 लाखांचे दोन स्वतंत्र दंड जारी झाले; डायल4ट्रेडचे अपील फेटाळण्यात आले, तर एक्स्पोर्टर्सइंडियाची अपिले प्रलंबित आहेत, आणि इंडियामार्ट व जस्टडायलविरुद्ध चौकशी सुरू आहे. इंडियामार्टने 3,092 विक्रेत्यांचे तपशील दिले, ज्यांपैकी 2,700 अमोनियम नायट्रेटशी संबंधित होते.
भारतात स्फोटकांच्या नियमनाची कायदेशीर चौकट स्फोटक कायदा, 1884 देतो, तर स्फोटक नियम, 2008 स्फोटकांचे उत्पादन, ताबा, वापर, विक्री, वाहतूक, आयात आणि निर्यात यांच्या आवश्यकता ठरवतात; अमोनियम नायट्रेटचे नियमन अमोनियम नायट्रेट नियम, 2012 अंतर्गतही होते आणि त्याचे खत तसेच स्फोटकांतील वैध औद्योगिक उपयोग आहेत, तर पीईटीएन हा उच्च स्फोटक आहे. स्फोटकांच्या संशयित ऑनलाइन विक्रीची माहिती राष्ट्रीय ग्राहक हेल्पलाइन 1915 वर देता येते.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- कारवाई: सीसीपीए — 19 ऑक्टोबर 2026; सात ऑनलाइन मंच; पदार्थ — अमोनियम नायट्रेट, गनपावडर, पिक्रिक आम्ल, पीईटीएन; 3,940 विक्रेते आणि यादी नोंदी हटवल्या.
- दंड: डायल4ट्रेड — ₹10 लाख (अपील फेटाळले); एक्स्पोर्टर्सइंडिया — प्रत्येकी ₹10 लाखांचे दोन दंड (अपिले प्रलंबित); इंडियामार्ट — 3,092 विक्रेत्यांचे तपशील (2,700 अमोनियम नायट्रेट); चौकशी — इंडियामार्ट, जस्टडायल.
- कायदे: ग्राहक संरक्षण कायदा, 2019 (कलम 10); स्फोटक कायदा, 1884; स्फोटक नियम, 2008; अमोनियम नायट्रेट नियम, 2012; हेल्पलाइन — 1915.
मूलभूत ज्ञान
- सीसीपीए ही ग्राहक संरक्षण कायदा, 2019 च्या कलम 10 अंतर्गत स्थापन झालेली वैधानिक प्राधिकरण असून ती ग्राहक व्यवहार विभागाअंतर्गत कार्य करते.
- स्फोटक कायदा, 1884 हा भारतातील स्फोटकांच्या नियमनाचा मुख्य कायदा आहे; स्फोटक नियम, 2008 आणि अमोनियम नायट्रेट नियम, 2012 हे संबंधित नियम आहेत.
- अमोनियम नायट्रेटचे खत आणि स्फोटकांत वैध औद्योगिक उपयोग आहेत; पीईटीएन हा उच्च स्फोटक आहे; राष्ट्रीय ग्राहक हेल्पलाइन क्रमांक 1915 आहे.
हे का महत्त्वाचे?
ऑनलाइन बाजारपेठांवर नियंत्रित स्फोटक पदार्थांची विक्री सार्वजनिक सुरक्षेला धोका निर्माण करू शकते; म्हणून मंचांवर विक्रेत्यांचे परवाने आणि खरेदीदारांची ओळख पडताळण्याची जबाबदारी येते. ग्राहक संरक्षण कायद्याचा वापर येथे सुरक्षा-संबंधित बाबींसाठी केला जात आहे, ज्यातून ई-वाणिज्य नियमनाची व्याप्ती दिसते. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी ई-वाणिज्य नियमन, ग्राहक संरक्षण प्राधिकरणांची भूमिका आणि अंतर्गत सुरक्षा हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.