सारांश
भारतीय हवाई दलाचे प्रमुख एअर चीफ मार्शल ए. पी. सिंह यांनी 20 ऑक्टोबर 2026 रोजी एचजेटी-16 किरण मार्क-1 विमानातून आपले अखेरचे प्रशिक्षक उड्डाण पूर्ण केले; हैदराबादजवळील दुंडीगल येथील हवाई दल अकादमीत हे 55 मिनिटांचे उड्डाण झाले.
एचजेटी-16 किरण हे हिंदुस्तान ॲरोनॉटिक्स लिमिटेडने भारतीय हवाई दलासाठी विकसित केलेले जेट प्रशिक्षक विमान असून एचजेटी म्हणजे हिंदुस्तान जेट ट्रेनर; किरण 1964 मध्ये पहिल्यांदा उडाले आणि 1968 मध्ये हवाई दलाच्या सेवेत आले. उड्डाणासाठी वापरलेल्या विमानाचा शेपटी क्रमांक यू 707 होता आणि सिंह यांच्यासोबत त्यांचे पहिले उड्डाण प्रशिक्षक निवृत्त विंग कमांडर व्ही. एस.
कोचर होते; सिंह यांनी 28 जानेवारी 1984 रोजी याच प्रकारच्या विमानातून आपला उड्डाण प्रवास सुरू केला होता. हवाई दल अकादमी हैदराबादपासून सुमारे 25 किलोमीटरवरील दुंडीगल येथे असून ती उड्डाण आणि भू-कर्तव्य शाखांसाठी अधिकारी प्रशिक्षणार्थी घडवते; अकादमीची स्थापना 1969 मध्ये झाली. किरण हे दोन आसनी विमान असल्याने प्रशिक्षक आणि प्रशिक्षणार्थी एकत्र उडू शकतात.
सिंह यांचे अखेरचे लढाऊ उड्डाण 12 ऑक्टोबर 2026 रोजी जोधपूर हवाई दल तळावर तरंग शक्ती सरावादरम्यान स्वदेशी तेजस हलक्या लढाऊ विमानातून झाले होते. अकादमीत उतरल्यानंतर त्यांना जलतोफेची सलामी मिळाली; त्यांनी हे उड्डाण ‘स्वप्न पूर्ण झाल्यासारखे’ असल्याचे सांगितले आणि माजी प्रशिक्षकाचे आभार मानले. सिंह 2026 च्या ऑक्टोबर अखेरीस निवृत्त होणे अपेक्षित असून एअर मार्शल आशुतोष दीक्षित हे त्यांचे उत्तराधिकारी म्हणून नियुक्त आहेत; हवाई दल प्रमुख हे भारतीय हवाई दलाचे व्यावसायिक प्रमुख असतात.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- उड्डाण: ए. पी. सिंह — 20 ऑक्टोबर 2026; एचजेटी-16 किरण मार्क-1 (यू 707); 55 मिनिटे; हवाई दल अकादमी, दुंडीगल; प्रशिक्षक — व्ही. एस. कोचर; सुरुवात — 28 जानेवारी 1984.
- विमान आणि संस्था: किरण — 1964 पहिले उड्डाण, 1968 सेवेत, दोन आसनी, हिंदुस्तान ॲरोनॉटिक्स लिमिटेड; अकादमी — 1969, हैदराबादपासून सुमारे 25 किमी.
- पार्श्वभूमी: अखेरचे लढाऊ उड्डाण — 12 ऑक्टोबर 2026, तेजस, तरंग शक्ती सराव, जोधपूर; निवृत्ती — ऑक्टोबर 2026 अखेर; उत्तराधिकारी — एअर मार्शल आशुतोष दीक्षित.
मूलभूत ज्ञान
- एचजेटी-16 किरण हे हिंदुस्तान ॲरोनॉटिक्स लिमिटेडने विकसित केलेले जेट प्रशिक्षक विमान असून ते 1964 मध्ये पहिल्यांदा उडाले आणि 1968 मध्ये हवाई दलात दाखल झाले.
- हवाई दल अकादमी दुंडीगल (तेलंगणा) येथे असून तिची स्थापना 1969 मध्ये झाली; ती उड्डाण आणि भू-कर्तव्य शाखांच्या अधिकाऱ्यांना प्रशिक्षण देते.
- तेजस हे भारतीय हवाई दल आणि नौदलासाठी विकसित केलेले स्वदेशी हलके लढाऊ विमान आहे; तरंग शक्ती हा हवाई दलाचा बहुराष्ट्रीय हवाई सराव आहे.
हे का महत्त्वाचे?
हवाई दल प्रमुखांचे अखेरचे प्रशिक्षक आणि लढाऊ उड्डाण नेतृत्वबदलाच्या उंबरठ्यावरचे प्रतीकात्मक क्षण आहेत; स्वदेशी तेजस आणि प्रशिक्षक विमानांचा वापर हवाई दलातील स्वदेशीकरण आणि प्रशिक्षण परंपरा दर्शवतो. नव्या प्रमुखाच्या नियुक्तीमुळे आधुनिकीकरण आणि क्षमता-वृद्धीची दिशा पुढे चालू राहण्याचा प्रश्न चर्चेत येतो. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी संरक्षण स्वदेशीकरण, सैन्य नेतृत्व आणि प्रशिक्षण संस्था हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.