सारांश
खगोलशास्त्रज्ञांनी डब्ल्यूडी जे1330+6435 हा पांढरा बटू तारा ओळखला असून तो मानवी डोळ्यांना पिवळसर-हिरवा (चार्ट्रूज) दिसतो; तो पृथ्वीपासून सुमारे 280 प्रकाशवर्षे दूर ड्रॅको तारकासमूहात आहे. या शोधाची घोषणा ऑक्टोबर 2026 मध्ये झाली आणि अभ्यासाचे नेतृत्व इंग्लंडमधील वॉरविक विद्यापीठाचे खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ मार्क हॉलंड्स यांनी केले. पांढरा बटू म्हणजे ताऱ्याच्या आयुष्याच्या शेवटी त्याने बाह्य थर सोडल्यानंतर उरलेला संहत अवशेष; तो आकाराने साधारण पृथ्वीएवढा असतो, तरीही त्यात मूळ ताऱ्याच्या वस्तुमानाचा मोठा भाग असतो आणि इलेक्ट्रॉन डिजनरेसी दाब त्याला पुढील गुरुत्वीय संकुचनापासून आधार देतो.
डब्ल्यूडी जे1330+6435 चे अंदाजित पृष्ठभाग तापमान सुमारे 4,000 अंश सेल्सिअस (7,232 अंश फॅरेनहाइट) आहे. त्याचा पिवळसर-हिरवा रंग वर्णपट-माहिती आणि मानवी रंग-धारणेच्या प्रतिमानांवरून काढला आहे; ताऱ्याचे थेट छायाचित्र हिरवे दाखवते असे नाही. ताऱ्याच्या रंगाचे प्रस्तावित कारण त्याच्या अत्यंत घन वातावरणातील सोडियम आणि हेलियमचा परस्परसंवाद आहे, जो वातावरणाने शोषलेल्या प्रकाशाच्या तरंगलांबी बदलतो.
ताऱ्यात आढळलेले सोडियम, कॅल्शियम आणि लिथियम हे ताऱ्याची ग्रहप्रणाली विस्कळीत झाल्यानंतर त्यात मिसळलेल्या खडकाळ ग्रहीय ढिगाऱ्यातून आले असावेत असे मानले जाते. निरीक्षित रंगावर उत्सर्जित प्रकाशाचा आणि वातावरणातील शोषणाचा परिणाम होतो, म्हणून ताऱ्याचा नोंदवलेला रंग त्याच्या पृष्ठभागाच्या तापमानाशी तसेच वातावरणाच्या रचनेशी संबंधित आहे. निष्कर्ष रॉयल ॲस्ट्रॉनॉमिकल सोसायटीच्या ‘आरएएस टेक्निक्स ॲन्ड इन्स्ट्रुमेंट्स’ या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाले; त्याच अभ्यासात लिओ मायनर तारकासमूहातील, सुमारे 48 प्रकाशवर्षे दूर असलेला डब्ल्यूडी जे1011+2845 हा आणखी एक पांढरा बटू ओळखला गेला, ज्याच्या वातावरणातील कार्बन त्याच्या दुर्मिळ सॅल्मन-गुलाबी रंगाशी संबंधित आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- शोध: डब्ल्यूडी जे1330+6435 — पिवळसर-हिरवा (चार्ट्रूज) पांढरा बटू; सुमारे 280 प्रकाशवर्षे; ड्रॅको तारकासमूह; तापमान सुमारे 4,000 अंश सेल्सिअस (7,232 अंश फॅरेनहाइट).
- कारण: सोडियम आणि हेलियमचा परस्परसंवाद; सोडियम, कॅल्शियम, लिथियम — खडकाळ ग्रहीय ढिगारा; रंग वर्णपट-माहिती आणि रंग-धारणा प्रतिमानांवरून निश्चित, थेट छायाचित्रातून नव्हे.
- अभ्यास: नेतृत्व — मार्क हॉलंड्स, वॉरविक विद्यापीठ; नियतकालिक — आरएएस टेक्निक्स ॲन्ड इन्स्ट्रुमेंट्स; दुसरा तारा — डब्ल्यूडी जे1011+2845, सुमारे 48 प्रकाशवर्षे, लिओ मायनर, सॅल्मन-गुलाबी (कार्बन).
मूलभूत ज्ञान
- पांढरा बटू हा ताऱ्याच्या जीवनाच्या शेवटी बाह्य थर सोडल्यानंतर उरलेला संहत अवशेष असून तो आकाराने पृथ्वीएवढा असतो; तो ग्रह किंवा मुख्य-क्रम तारा नसतो.
- प्रकाशवर्ष हे अंतराचे एकक असून प्रकाश निर्वातात एका वर्षात जितके अंतर कापतो तितके ते असते; वर्णपटशास्त्र वेगवेगळ्या तरंगलांबींतील प्रकाशाचे विश्लेषण करून खगोलीय वस्तूंची रचना ओळखते.
- ड्रॅको आणि लिओ मायनर हे उत्तर खगोलीय गोलार्धातील तारकासमूह आहेत.
हे का महत्त्वाचे?
पांढऱ्या बटू ताऱ्यांच्या वातावरणातील घटकांवरून विस्कळीत झालेल्या ग्रहप्रणालींचे अवशेष शोधता येतात, जे ग्रह कसे तयार होतात आणि नष्ट होतात हे समजण्यास मदत करते. रंग आणि वर्णपट यांचा संबंध वातावरणातील रसायनशास्त्राशी जोडल्याने ताऱ्यांच्या वर्गीकरणाला दिशा मिळू शकते; मात्र येथे ‘हिरवा’ रंग मॉडेलवर आधारित आहे, ही मर्यादा लक्षात ठेवावी. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी खगोलभौतिकी, वर्णपटशास्त्र आणि अवकाश संशोधनातील नवे शोध हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.