सारांश
हिमाचल प्रदेशातील चीअर तितर (स्थानिक नाव चीर तित्तर) संवर्धन कार्यक्रमात सोडलेल्या पक्ष्यांचा जगण्याचा दर 2019-20 मधील 11.11% वरून 2024-25 मध्ये 100% झाला; ऑक्टोबर 2026 मधील वन्यजीव सप्ताहात शिमला जिल्ह्यातील कोटीजवळ बंदिवासात वाढवलेले 12 पक्षी सौम्य-मुक्तता पद्धतीने सोडण्यात आले. या सोडलेल्या गटात दोन नर, दोन मादी आणि आठ पिल्ले होती. चीअर तितर ही पश्चिम हिमालयातील तितर प्रजाती असून आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघाच्या (आययूसीएन) लाल यादीत ती ‘असुरक्षित’ (व्हल्नरेबल) म्हणून वर्गीकृत आहे आणि वन्यजीव संरक्षण कायदा, 1972 च्या अनुसूची 1 मध्ये समाविष्ट आहे; अनुसूची 1 शिकार आणि इतर प्रतिबंधित कृत्यांपासून कायद्यातील सर्वोच्च पातळीचे संरक्षण देते.
सोलन जिल्ह्यातील चैल येथील खडियुन चीअर तितर प्रजनन केंद्र हे या प्रजातीच्या संवर्धन-प्रजननासाठी समर्पित असलेल्या भारतातील काही सुविधांपैकी एक आहे; हिमाचल प्रदेश प्राणिसंग्रहालय संवर्धन आणि प्रजनन संस्था हे केंद्र चालवते आणि त्याने आतापर्यंत 77 बंदिवासात वाढवलेले पक्षी निसर्गात सोडले आहेत. कार्यक्रमात पालक-संगोपन पद्धत वापरली जाते, ज्यात पिल्लांना त्यांचे पालक वाढवतात, आणि नंतर नैसर्गिक अधिवासात हळूहळू सौम्य-मुक्तता केली जाते; सोडल्यानंतरच्या देखरेखीसाठी रेडिओ ट्रान्समीटर आणि कॅमेरा ट्रॅप्सचा वापर होतो. 2025-26 हे वर्ष लोकसंख्या दृढीकरणासाठी निश्चित करण्यात आले होते, त्यामुळे त्या वर्षी कोणतेही पक्षी सोडले गेले नाहीत.
चीअर तितर हिमालयातील गवताळ अधिवासावर अवलंबून असून वाढत्या आगीच्या घटनांशी संबंधित अधिवासाचा ऱ्हास हा या प्रजातीच्या अस्तित्वासमोरील नोंदवलेल्या धोक्यांपैकी एक आहे; शिकार, चराई आणि चारा गोळा करणे यांमुळेही प्रजाती आणि तिच्या अधिवासावर दबाव येतो.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- आकडेवारी: जगण्याचा दर — 11.11% (2019-20) → 100% (2024-25); 12 पक्षी (2 नर, 2 मादी, 8 पिल्ले) ऑक्टोबर 2026 मध्ये कोटी, शिमला येथे सोडले; आतापर्यंत 77 पक्षी; 2025-26 मध्ये कोणतेही नाहीत.
- संरक्षण दर्जा: आययूसीएन — असुरक्षित; वन्यजीव संरक्षण कायदा, 1972 — अनुसूची 1; केंद्र — खडियुन, चैल, सोलन; चालक — हिमाचल प्रदेश प्राणिसंग्रहालय संवर्धन आणि प्रजनन संस्था.
- पद्धत: पालक-संगोपन आणि सौम्य-मुक्तता; देखरेख — रेडिओ ट्रान्समीटर आणि कॅमेरा ट्रॅप्स; धोके — गवताळ अधिवासाचा ऱ्हास, आगी, शिकार, चराई, चारा गोळा करणे.
मूलभूत ज्ञान
- चीअर तितर हा पश्चिम हिमालयातील तितर पक्षी असून तो गवताळ अधिवासावर अवलंबून असतो; स्थानिक नाव चीर तित्तर.
- आययूसीएन लाल यादी प्रजातींच्या विलुप्तीच्या जोखमीचे वर्गीकरण करते; वन्यजीव संरक्षण कायदा, 1972 च्या अनुसूची 1 मध्ये प्रजातींना सर्वोच्च कायदेशीर संरक्षण मिळते.
- सौम्य-मुक्तता म्हणजे बंदिवासातील पक्ष्यांना नैसर्गिक अधिवासात हळूहळू, टप्प्याटप्प्याने सोडणे; सोलन आणि शिमला हे हिमाचल प्रदेशातील जिल्हे आहेत.
हे का महत्त्वाचे?
संकटग्रस्त प्रजातींचे संवर्धन-प्रजनन आणि पुनर्स्थापन यशस्वी ठरल्यास स्थानिक प्रजातींचे विलुप्तीपासून संरक्षण शक्य होते; मात्र टक्केवारीच्या आकड्यांसोबत मूळ संख्याही तपासणे आवश्यक असते, आणि अधिवास संवर्धन व आगी रोखणे हेही तितकेच गरजेचे आहे. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी जैवविविधता संवर्धन, स्थानिक प्रजातींचे पुनर्स्थापन आणि हिमालयीन परिसंस्थेवरील आगींचे परिणाम हे मुद्दे महत्त्वाचे आहेत.