सारांश
भारताने 19 ऑक्टोबर 2026 रोजी गुजरातमधून एका सुटका केलेल्या सुमात्रन ओरँगउटानच्या पिल्लाला इंडोनेशियात परत पाठवले; हे पिल्लू नोव्हेंबर 2024 मध्ये भारतात सुटका केलेले होते आणि परत पाठवण्यापूर्वी भारतीय वन्यजीव प्राधिकरणांनी त्याला पशुवैद्यकीय काळजी आणि योग्य अधिवास सुविधा दिल्या. या कार्यवाहीत वन्यजीव संरक्षण संस्था आणि दोन्ही देशांची सायटीस व्यवस्थापन प्राधिकरणे यांचा सहभाग होता. पिल्लू मेदानमधील कुआलानामू विमानतळावर पोहोचले, जेथे इंडोनेशियाच्या वन मंत्रालयाने आयोजित केलेल्या स्वागत समारंभाला भारतीय वाणिज्य दूतावासाचे अधिकारी उपस्थित होते; भारत सरकारने परत पाठवण्यापूर्वी पिल्लाच्या काळजीचा आणि देखभालीचा ऐतिहासिक खर्च माफ केला.
वन्य प्राणी आणि वनस्पतींच्या लुप्तप्राय प्रजातींच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारावरील अधिवेशन (सायटीस) हा 1973 मध्ये स्वीकारलेला आणि 1975 पासून अंमलात असलेला आंतरराष्ट्रीय करार असून तो परिशिष्ट आणि परवान्यांच्या प्रणालीद्वारे सूचीबद्ध वन्य प्राणी व वनस्पतींच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे नियमन करतो; परिशिष्ट 1 मध्ये विलुप्तीचा धोका असलेल्या प्रजाती येतात आणि त्यांचा आंतरराष्ट्रीय व्यावसायिक व्यापार मर्यादित अपवाद वगळता सामान्यतः प्रतिबंधित असतो. ओरँगउटान हे होमिनिडी कुळातील पोंगो प्रजातीचे महावानर असून सुमात्रन (पोंगो अबेली), बोर्नियन (पोंगो पिग्मेयस) आणि तापानुली (पोंगो तापानुलिएन्सिस) अशा तीन प्रजाती मान्यताप्राप्त आहेत; सुमात्रन ओरँगउटान इंडोनेशियाच्या सुमात्रा बेटावरील मूळ रहिवासी असून आययूसीएन लाल यादीत गंभीररीत्या संकटग्रस्त म्हणून वर्गीकृत आहे; ओरँगउटान प्रामुख्याने वृक्षवासी असून मुख्यतः फळे खातात. इंडोनेशियाने सप्टेंबर 2026 मध्ये ओडिशातील बालासोर जिल्ह्यात आईविना सापडलेल्या, सुमारे दीड वर्षे वयाच्या पाच पिल्लांच्या परतीचीही मागणी केली आहे; ती भुवनेश्वरमधील नंदनकानन प्राणिसंग्रहालयात देखभालीखाली आहेत, त्यांचे मूळ प्राथमिकदृष्ट्या सुमात्रन मानले जाते, परंतु पुष्टी आणि आवश्यक प्रक्रिया बाकी आहेत.
इंडोनेशियाच्या वन मंत्रालयाने जकार्तातील भारतीय दूतावासामार्फत भारत सरकारशी संपर्क साधला असून इंडोनेशियाचे वन्यजीव तज्ज्ञ पाच पिल्लांच्या परतीला मदत करण्यासाठी नोव्हेंबर 2026 मध्ये भारतात येणार आहेत.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- घटना: सुमात्रन ओरँगउटानचे पिल्लू — 19 ऑक्टोबर 2026 रोजी गुजरातमधून इंडोनेशियाला परत; नोव्हेंबर 2024 मध्ये सुटका; आगमन — कुआलानामू विमानतळ, मेदान; खर्च माफ — भारत सरकार.
- कायदेशीर चौकट: सायटीस — 1973 (स्वीकार), 1975 (अंमलबजावणी); परिशिष्ट 1 — विलुप्तीचा धोका; दोन्ही देशांची सायटीस व्यवस्थापन प्राधिकरणे; सुमात्रन — पोंगो अबेली, आययूसीएन — गंभीररीत्या संकटग्रस्त.
- प्रलंबित: बालासोर (ओडिशा), सप्टेंबर 2026 — पाच पिल्ले, सुमारे दीड वर्षे; नंदनकानन, भुवनेश्वर येथे; मूळ प्राथमिकदृष्ट्या सुमात्रन, पुष्टी बाकी; इंडोनेशियाचे तज्ज्ञ — नोव्हेंबर 2026.
मूलभूत ज्ञान
- सायटीस म्हणजे लुप्तप्राय प्रजातींच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारावरील अधिवेशन; ते 1973 मध्ये स्वीकारले गेले आणि 1975 पासून अंमलात आहे.
- परिशिष्ट 1 मध्ये विलुप्तीचा धोका असलेल्या प्रजाती असतात आणि त्यांचा आंतरराष्ट्रीय व्यावसायिक व्यापार सामान्यतः प्रतिबंधित असतो.
- ओरँगउटान हे वृक्षवासी महावानर असून तीन मान्यताप्राप्त प्रजाती — सुमात्रन (पोंगो अबेली), बोर्नियन (पोंगो पिग्मेयस), तापानुली (पोंगो तापानुलिएन्सिस); नंदनकानन प्राणिसंग्रहालय भुवनेश्वर, ओडिशा येथे आहे.
हे का महत्त्वाचे?
सुटका केलेल्या वन्य प्राण्यांना त्यांच्या मूळ देशात परत पाठवणे हे सायटीसच्या चौकटीतील आंतरराष्ट्रीय सहकार्याचे आणि भारत-इंडोनेशिया संबंधांचे उदाहरण आहे; देखभालीचा ऐतिहासिक खर्च माफ करण्याचा निर्णय या सहकार्याला पूरक आहे. बालासोरमधील पाच पिल्लांबाबत प्रजाती-पुष्टी आणि प्रक्रियांची पूर्तता अजून बाकी असल्याने पुढील घडामोडी महत्त्वाच्या ठरतील. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी वन्यजीव संरक्षण, सायटीस आणि आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण सहकार्य हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.