सारांश
हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (हॅल), राष्ट्रीय संस्कृती निधी (एनसीएफ) आणि भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (एएसआय) यांनी 13 ऑक्टोबर 2026 रोजी सामंजस्य करारावर स्वाक्षरी केली; हा करार कर्नाटकातील हम्पी, उत्तर प्रदेशातील आग्रा येथील ताजमहाल आणि केरळमधील बेकल किल्ला येथील संवर्धन आणि विकास कामांसाठी आहे. हॅलने 2026–27 ते 2028–29 या आर्थिक वर्षांत ₹23.60 कोटींच्या आर्थिक सहाय्याला तत्त्वतः मंजुरी दिली आहे. प्रकल्पांत तीन वारसा स्थळांवरील संवर्धन, जतन आणि अभ्यागत सुविधांतील सुधारणा यांचा समावेश आहे; करार नवी दिल्लीतील कर्तव्य भवन-02 येथे संस्कृती मंत्रालयाचे सचिव विवेक अग्रवाल यांच्या उपस्थितीत झाला आणि हॅलचे कार्यकारी संचालक (मानव संसाधन) प्रदीप कुमार यांनी कंपनीच्या वतीने स्वाक्षरी केली.
एएसआय प्रकल्प अंमलबजावणीसाठी तांत्रिक मार्गदर्शन आणि देखरेख करेल. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण ही पुरातत्त्वीय संशोधन आणि केंद्र संरक्षित स्मारके व स्थळांच्या संरक्षणासाठी जबाबदार राष्ट्रीय संस्था असून तिची स्थापना 1861 मध्ये झाली आणि अलेक्झांडर कनिंगहॅम हे पहिले महासंचालक होते; प्राचीन स्मारके आणि पुरातत्त्वीय स्थळे व अवशेष कायदा, 1958 राष्ट्रीय महत्त्वाच्या प्राचीन व ऐतिहासिक स्मारकांच्या जतनाची तरतूद करतो. राष्ट्रीय संस्कृती निधीची स्थापना 1996 मध्ये संस्कृती मंत्रालयांतर्गत झाली असून तो भारताच्या सांस्कृतिक वारशाच्या संरक्षण आणि विकासासाठी सार्वजनिक व खासगी स्रोतांकडून योगदान सुलभ करतो; हॅल ही सार्वजनिक क्षेत्रातील एरोस्पेस आणि संरक्षण कंपनी आहे.
हम्पी हे विजयनगर साम्राज्याशी संबंधित पुरातत्त्वीय स्थळ असून 1986 मध्ये युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट झाले; मुघल सम्राट शाहजहान यांनी बांधवलेला संगमरवरी मकबरा ताजमहाल 1983 मध्ये या यादीत समाविष्ट झाला, आणि बेकल किल्ला हा अरबी समुद्राच्या काठी केरळमधील किनारी किल्ला आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- करार: हॅल, एनसीएफ आणि एएसआय — 13 ऑक्टोबर 2026; कर्तव्य भवन-02, नवी दिल्ली; स्थळे — हम्पी (कर्नाटक), ताजमहाल (आग्रा, उत्तर प्रदेश), बेकल किल्ला (केरळ); हॅलचे तत्त्वतः सहाय्य ₹23.60 कोटी (2026–27 ते 2028–29).
- भूमिका: एएसआय — तांत्रिक मार्गदर्शन आणि देखरेख; एनसीएफ — सार्वजनिक-खासगी योगदान सुलभ करणारा निधी; हॅल — सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपनी; स्वाक्षरी — हॅलचे प्रदीप कुमार, उपस्थिती — सचिव विवेक अग्रवाल.
- संस्था आणि वर्षे: एएसआय 1861 (पहिले महासंचालक — अलेक्झांडर कनिंगहॅम); पुरातत्त्वीय स्थळे कायदा 1958; एनसीएफ 1996; हम्पी — युनेस्को 1986; ताजमहाल — युनेस्को 1983.
मूलभूत ज्ञान
- एएसआयची स्थापना 1861 मध्ये झाली आणि अलेक्झांडर कनिंगहॅम हे पहिले महासंचालक होते; प्राचीन स्मारके आणि पुरातत्त्वीय स्थळे व अवशेष कायदा 1958 मध्ये अस्तित्वात आला.
- राष्ट्रीय संस्कृती निधीची स्थापना 1996 मध्ये संस्कृती मंत्रालयांतर्गत झाली; तो सांस्कृतिक वारशाच्या संरक्षणासाठी सार्वजनिक आणि खासगी योगदान सुलभ करतो.
- हम्पी (विजयनगर साम्राज्याशी संबंधित, 1986) आणि ताजमहाल (शाहजहान यांनी बांधवलेला, 1983) हे युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ आहेत; बेकल किल्ला केरळमध्ये अरबी समुद्राकाठी आहे.
हे का महत्त्वाचे?
सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपनीने सांस्कृतिक वारसा संवर्धनासाठी तीन वर्षांत निधी देणे हे कंपनी-सामाजिक योगदान आणि सार्वजनिक-खासगी सहकार्याचे उदाहरण आहे; एनसीएफसारखे माध्यम अशा योगदानाला संस्थात्मक स्वरूप देते. एएसआयची तांत्रिक देखरेख असल्याने संवर्धनाची गुणवत्ता आणि कायदेशीर चौकट (1958 चा कायदा) पाळली जाते. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी वारसा संवर्धन, अभ्यागत सुविधा आणि पर्यटन तसेच संस्कृती मंत्रालयाच्या संस्था हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.