सारांश
भारतीय नौदल कर्नाटकातील कारवार येथील नौदल तळावर 16 ऑक्टोबर 2026 रोजी आयएनएस समर्थक नौदलात दाखल करण्याचे नियोजन करत आहे; नौदलात समाविष्ट करण्याचे नियोजित असलेल्या चार स्वदेशी बनावटीच्या बहुउद्देशीय जहाजांपैकी (एमपीव्ही) हे पहिले आहे. लार्सन अँड टुब्रोने मेक इन इंडिया उपक्रमांतर्गत हे जहाज बांधले असून त्यात 75 टक्क्यांपेक्षा जास्त स्वदेशी घटक आहेत. जहाज टेहळणी आणि गस्त, कमी-तीव्रतेच्या सागरी कारवाया (लिमो) आणि नौदल प्रणालींच्या चाचण्यांना सहाय्य यांसाठी तयार केले आहे; ते चाचण्यांसाठी लागणारी लक्ष्ये तैनात करू शकते आणि मानवरहित व स्वायत्त प्रणालींसाठी मदरशिप म्हणून काम करू शकते.
हे जहाज मानवतावादी मदत आणि आपत्ती निवारण (एचएडीआर) कारवाया करू शकते, मर्यादित क्षमतेच्या रुग्णालय-जहाजात रूपांतरित होऊ शकते आणि बचाव (साल्वेज) कारवायांना मदत करू शकते. जहाजाच्या एकात्मिक लढाऊ प्रणालीत स्वदेशी सेन्सर, शस्त्रे आणि इलेक्ट्रॉनिक प्रणाली एकत्र केल्या असून ती आव्हानात्मक सागरी वातावरणात काम करण्यासाठी रचली आहे. जहाजाच्या बोधचिन्हात लाटांमधून बाहेर येणारा भारतीय हत्ती दाखवला असून त्याचे ब्रीदवाक्य ‘विजयार्थं एकनिष्ठता’ आहे, ज्याचा अर्थ ‘विजय हेच आमचे एकमेव ध्येय’ असा सांगितला आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- जहाज: आयएनएस समर्थक — स्वदेशी बनावटीच्या चार बहुउद्देशीय जहाजांपैकी पहिले; कमिशनिंग — कारवार नौदल तळ, 16 ऑक्टोबर 2026 (नियोजित); निर्माता — लार्सन अँड टुब्रो; 75 टक्क्यांपेक्षा जास्त स्वदेशी घटक.
- क्षमता: टेहळणी आणि गस्त; लिमो; नौदल प्रणाली चाचण्यांना सहाय्य; लक्ष्ये तैनात करणे; मानवरहित व स्वायत्त प्रणालींसाठी मदरशिप; एचएडीआर; मर्यादित रुग्णालय-जहाज; साल्वेज सहाय्य.
- प्रतीके: बोधचिन्ह — लाटांमधून बाहेर येणारा भारतीय हत्ती; ब्रीदवाक्य — ‘विजयार्थं एकनिष्ठता’ (विजय हेच आमचे एकमेव ध्येय); एकात्मिक लढाऊ प्रणाली स्वदेशी सेन्सर, शस्त्रे आणि इलेक्ट्रॉनिक प्रणालींची.
मूलभूत ज्ञान
- बहुउद्देशीय जहाज म्हणजे एकाच विशिष्ट भूमिकेऐवजी अनेक कार्ये पार पाडण्यासाठी रचलेले नौदल जहाज; लिमो म्हणजे कमी-तीव्रतेच्या सागरी कारवाया, तर एचएडीआर म्हणजे मानवतावादी मदत आणि आपत्ती निवारण.
- कारवार हे कर्नाटकातील अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावरील नौदल तळाचे ठिकाण आहे; मेक इन इंडिया हा देशांतर्गत उत्पादनाला प्रोत्साहन देणारा केंद्र सरकारचा उपक्रम आहे.
- मदरशिप म्हणजे लहान किंवा मानवरहित प्रणालींना तैनात करणारे, त्यांना आधार देणारे मोठे जहाज; साल्वेज म्हणजे अडकलेले किंवा बुडालेले जहाज आणि माल वाचवण्याचे काम.
हे का महत्त्वाचे?
स्वदेशी बनावटीच्या बहुउद्देशीय जहाजांमुळे नौदलाला गस्त, चाचण्या, मदत आणि बचाव अशी अनेक कार्ये एकाच व्यासपीठावरून करता येतात आणि परदेशी जहाजांवरील अवलंबित्व कमी होते. निर्मितीतील 75 टक्क्यांपेक्षा जास्त स्वदेशी घटक हे संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरतेच्या दिशेचे उदाहरण आहे आणि खासगी क्षेत्राच्या (लार्सन अँड टुब्रो) सहभागाचे महत्त्व दाखवते. मानवरहित व स्वायत्त प्रणालींसाठी मदरशिपची भूमिका ही आधुनिक नौदल युद्धतंत्रातील बदल दर्शवते; मुख्य परीक्षेसाठी संरक्षण उत्पादन, मेक इन इंडिया आणि सागरी सुरक्षा हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.