सारांश
भारताने 2026-27 च्या दुसऱ्या तिमाहीत (जुलै ते सप्टेंबर 2026) मोठे जलविद्युत वगळून 101 अब्ज युनिट (बीयू) अपारंपरिक वीज निर्माण केली; तिमाही निर्मितीने 100 बीयू पहिल्यांदाच ओलांडले. या तिमाहीत एकूण वीजनिर्मिती 536 बीयू झाली, तर अपारंपरिक, जलविद्युत आणि अणुऊर्जा यांची एकत्रित गैर-जीवाश्म इंधन निर्मिती 177 बीयू होती, जी एकूण निर्मितीच्या सुमारे 33% आहे आणि 2025-26 च्या दुसऱ्या तिमाहीतील 163 बीयूपेक्षा जास्त. सौर निर्मिती वर्षागणिक 39% वाढून 51 बीयू आणि पवन निर्मिती 29% वाढून 45 बीयू झाली; सौरने पहिल्यांदाच भारताच्या वीजनिर्मितीच्या 10% वाटा दिला आणि 30 सप्टेंबर 2026 रोजी 705 दशलक्ष युनिटचा दैनिक निर्मिती विक्रम केला.
मोठी जलविद्युत निर्मिती 60 बीयू होती, तर पहिल्या तिमाहीत 39 बीयू. 16 जुलै 2026 रोजी देशाची कमाल वीज मागणी 270 गिगावॉटवर पोहोचली, जी 2025-26 च्या दुसऱ्या तिमाहीतील कमाल मागणीपेक्षा 18% जास्त आहे. या तिमाहीत अपारंपरिक क्षमता वाढ सुमारे 7 गिगावॉट आणि औष्णिक क्षमता वाढ 0.8 गिगावॉट होती; ग्रिड आणि कार्यचालन अडचणींमुळे जुलै आणि ऑगस्टमध्ये 1.8 बीयू सौर निर्मिती (एकूण सौर निर्मितीच्या सुमारे 4.2%) मर्यादित करावी लागली.
कोळसा आणि लिग्नाइटने 351 बीयू, म्हणजे सुमारे 66% वीज निर्माण केली आणि ते प्रमुख स्रोत राहिले; कोळसा वीज प्रकल्पांचा वापर 68% होता आणि 30 सप्टेंबर रोजी प्रकल्पांवरील कोळसा साठा 21 दशलक्ष टन, म्हणजे आवश्यक प्रमाणाच्या 36%, होता. सेंटर फॉर रिसर्च ऑन एनर्जी अँड क्लीन एअरने (क्रेआ) हा तिमाही ऊर्जा आढावा 12 ऑक्टोबर 2026 रोजी प्रकाशित केला.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- निर्मिती: अपारंपरिक (मोठे जलविद्युत वगळून) 101 बीयू — तिमाहीत प्रथमच 100 बीयू पार; एकूण वीजनिर्मिती 536 बीयू; गैर-जीवाश्म 177 बीयू (सुमारे 33%).
- स्रोत: सौर 51 बीयू (+39%) आणि पवन 45 बीयू (+29%); सौरचा 10% वाटा प्रथमच; दैनिक सौर विक्रम 705 दशलक्ष युनिट (30 सप्टेंबर 2026).
- मागणी आणि कोळसा: कमाल मागणी 270 गिगावॉट (16 जुलै 2026); कोळसा आणि लिग्नाइट 351 बीयू (सुमारे 66%); प्रकल्पांवरील साठा 21 दशलक्ष टन.
मूलभूत ज्ञान
- विजेचे एक एकक म्हणजे एक किलोवॉट-तास (केडब्ल्यूएच); एक बीयू म्हणजे एक अब्ज किलोवॉट-तास.
- गिगावॉट (जीडब्ल्यू) हे वीज क्षमता किंवा मागणी मोजते, कालावधीत निर्माण झालेल्या विजेचे प्रमाण नव्हे.
- सौर आणि पवन हे अपारंपरिक ऊर्जा स्रोत आहेत, तर कोळसा जीवाश्म इंधन आहे; वरील आकड्यांत जलविद्युत आणि अणुऊर्जा गैर-जीवाश्म स्रोत मानले आहेत.
हे का महत्त्वाचे?
तिमाही अपारंपरिक निर्मितीने पहिल्यांदा 100 बीयू ओलांडणे ऊर्जा संक्रमणाचा टप्पा आहे, तरीही कोळसा आणि लिग्नाइट सुमारे 66% वीज निर्माण करत असल्याने जीवाश्म इंधनावरील अवलंबित्व कायम आहे. सौर निर्मितीतील 39% वाढ, 1.8 बीयू सौर निर्मिती मर्यादित करावी लागणे आणि 270 गिगावॉट कमाल मागणी हे ग्रिड एकात्मीकरण, साठवण आणि पारेषण क्षमतेचे आव्हान दर्शवतात. भारताचे 2070 चे नेट-झिरो लक्ष्य आणि स्वच्छ ऊर्जा धोरण यांच्याशी हा विषय जोडता येतो.