सारांश
हेन्री बी. कागन आणि केन्सो सोआई यांना असममित सेंद्रिय संश्लेषणातील अरेखीय परिणाम आणि स्वयंउत्प्रेरण यांच्या शोधांसाठी 2026 चे रसायनशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक 7 ऑक्टोबर 2026 रोजी मिळाले. रॉयल स्वीडिश विज्ञान अकादमीने स्टॉकहोम येथे ही घोषणा केली आणि पारितोषिकाची रक्कम 12 दशलक्ष स्वीडिश क्रोनर, म्हणजे सुमारे 1.2 दशलक्ष डॉलर आहे.
कागन फ्रान्समधील ओर्से येथील पॅरिस-सुद विद्यापीठाशी, तर सोआई टोकियो विज्ञान विद्यापीठाशी संलग्न आहेत. असममित संश्लेषण ही अशी रासायनिक प्रक्रिया आहे जी रेणूच्या दोन आरशातील प्रतिमारूप प्रतिबिंबांपैकी (एनँटिओमर) एकाची प्राधान्याने निर्मिती करते. अरेखीय परिणाम तेव्हा घडतो जेव्हा चिरल उत्प्रेरकाची एनँटिओमर रचना आणि उत्पादनाची एनँटिओमर रचना यांचे प्रमाण प्रमाणबद्ध नसते, आणि त्याचा एनँटिओमर आधिक्याच्या पातळीवर परिणाम होतो.
स्वयंउत्प्रेरणात अभिक्रियेचे उत्पादनच त्याच अभिक्रियेचे उत्प्रेरक बनते; असममित स्वयंउत्प्रेरणात चिरल उत्पादन त्याच हस्ततेच्या अधिक उत्पादनाची निर्मिती घडवते आणि सोआई या संशोधनाशी निगडित आहेत, तर कागन यांचे कार्य उत्प्रेरकाची रचना आणि अभिक्रियेचा त्रिमितीय निकाल यांच्यातील संबंधावर आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- विजेते: हेन्री बी. कागन (पॅरिस-सुद विद्यापीठ, ओर्से) आणि केन्सो सोआई (टोकियो विज्ञान विद्यापीठ); 7 ऑक्टोबर 2026; स्टॉकहोम.
- शोध: असममित सेंद्रिय संश्लेषणातील अरेखीय परिणाम (कागन) आणि असममित स्वयंउत्प्रेरण (सोआई).
- रक्कम: 12 दशलक्ष स्वीडिश क्रोनर (सुमारे 1.2 दशलक्ष डॉलर); पहिली नोबेल पारितोषिके 1901 मध्ये.
मूलभूत ज्ञान
- रसायनशास्त्राचे नोबेल रॉयल स्वीडिश विज्ञान अकादमी निवडते; पहिली नोबेल पारितोषिके 1901 मध्ये दिली गेली.
- एनँटिओमर हे रेणूचे एकमेकांवर बसू न शकणारे आरशातील प्रतिमारूप प्रकार असतात.
- स्वयंउत्प्रेरण म्हणजे अभिक्रियेचे उत्पादनच त्या अभिक्रियेला उत्प्रेरित करते.
हे का महत्त्वाचे?
चिरल संयुगे औषधनिर्मितीसह अनेक क्षेत्रांत महत्त्वाची असल्याने एकाच एनँटिओमरची निवडक निर्मिती करण्याच्या पद्धती रसायनशास्त्रात मूलभूत मानल्या जातात. अरेखीय परिणाम आणि स्वयंउत्प्रेरण या संकल्पनांमुळे कमी शुद्धतेच्या उत्प्रेरकातूनही जास्त शुद्धतेचे उत्पादन मिळवण्याच्या शक्यतेचा अभ्यास करता येतो. विज्ञान-तंत्रज्ञान घटकात नोबेलचे वर्ष, विजेते, संस्था आणि शोधाचे नाव हे पूर्व परीक्षेसाठी वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे आहेत. बातमीत सोआई यांचे वय 95 असे दिले आहे, जे संशयास्पद वाटते; अधिकृत स्रोतातून तपासावे.