सारांश
अहमदाबादस्थित अवकाशतंत्रज्ञान स्टार्टअप सॅटलिओ लॅब्स आपला थर्मल-इमेजिंग उपग्रह 'तपस-1' हा 1 ऑक्टोबर 2026 रोजी प्रक्षेपित करणार असल्याचे वृत्त आहे. 3 किलोग्रॅम वजनाचा हा पेलोड कॅलिफोर्नियातील वँडनबर्ग स्पेस फोर्स बेसवरून स्पेसएक्सच्या फाल्कन 9 रॉकेटवर ट्रान्सपोर्टर-18 मोहिमेचा भाग म्हणून, ध्रुव स्पेसच्या लीप-2 प्लॅटफॉर्मद्वारे उडेल. 'तपस-1' हा भारताचा पहिला समर्पित व्यावसायिक क्यूबसॅट-श्रेणीतील थर्मल पेलोड असून तो पृथ्वीपासून सुमारे 500 किमी उंचीवरील सूर्य-समकालिक कक्षेत फिरेल आणि दीर्घ-तरंग अवरक्त संवेदकाने पृष्ठभागाचे तापमान मोजेल.
या तंत्राचा उपयोग हवामान देखरेख, शेती, शहरी उष्णता नकाशे, पाणीटंचाई देखरेख, औद्योगिक देखरेख, आपत्ती देखरेख आणि वणवा शोधासाठी नियोजित आहे. सॅटलिओ लॅब्सची स्थापना 2023 मध्ये अहमदाबादेत श्रावण सिंह भाटी, डॉ. रणेंदू घोष आणि उर्मिल बकाई यांनी केली; कंपनी 2029 पर्यंत याच प्रकारचे आणखी आठ उपग्रह सोडणार असून 10 ते 15 थर्मल-इमेजिंग उपग्रहांचा समूह उभारू इच्छिते, तर 'तपस-2' मध्य-2027 च्या प्रक्षेपणासाठी निर्मितीत आहे.
कंपनीने 60 कोटी रुपयांचा निधी मिळवला असून सुमारे 52 दशलक्ष अमेरिकी डॉलर किमतीची हेतुपत्रे मिळाली आहेत, त्यापैकी सुमारे 60% आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांकडून आहेत.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- तपस-1: 3 किलोग्रॅम, भारताचा पहिला समर्पित व्यावसायिक क्यूबसॅट-श्रेणीतील थर्मल पेलोड; कक्षा सुमारे 500 किमी, सूर्य-समकालिक; संवेदक: दीर्घ-तरंग अवरक्त.
- प्रक्षेपण: 1 ऑक्टोबर 2026; फाल्कन 9; ट्रान्सपोर्टर-18; वँडनबर्ग (कॅलिफोर्निया); ध्रुव स्पेसचा लीप-2 प्लॅटफॉर्म.
- सॅटलिओ लॅब्स: 2023, अहमदाबाद; आणखी 8 उपग्रह 2029 पर्यंत; 10-15 उपग्रहांचा समूह; तपस-2 मध्य-2027; निधी 60 कोटी रुपये; हेतुपत्रे सुमारे 52 दशलक्ष डॉलर.
मूलभूत ज्ञान
- क्यूबसॅट: लहान उपग्रहांचा प्रमाणित आकाराचा प्रकार; कमी खर्चाच्या अवकाश मोहिमांसाठी वापरला जातो.
- सूर्य-समकालिक कक्षा: जवळजवळ ध्रुवीय कक्षा, पृथ्वी-निरीक्षण उपग्रहांसाठी वापरली जाते.
- फाल्कन 9 हे उपग्रह सोडण्यासाठी वापरले जाणारे पुनर्वापरयोग्य प्रक्षेपण यान आहे; वँडनबर्ग हा अमेरिकेच्या पॅसिफिक किनाऱ्यावरील प्रक्षेपण तळ आहे.
हे का महत्त्वाचे?
खाजगी भारतीय स्टार्टअप्स आता परदेशी प्रक्षेपण यानांचा वापर करून उपग्रह आधारित सेवा उभारत आहेत आणि थर्मल डेटा हवामान, शेती आणि आपत्ती व्यवस्थापन अशा अनेक क्षेत्रांसाठी उपयुक्त ठरतो. आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांकडून मिळालेली सुमारे 60% हेतुपत्रे भारतीय अवकाश स्टार्टअप्सची जागतिक बाजारपेठेतील क्षमता दर्शवतात. मात्र बातमी प्रक्षेपणाच्या नियोजित तारखेबद्दल आहे; प्रत्यक्ष प्रक्षेपण आणि कक्षेतील यश याची खातरजमा उमेदवारांनी स्वतंत्रपणे करावी.