सारांश
केंद्रीय मंत्रिमंडळाने 30 सप्टेंबर 2026 रोजी एकूण ₹2,79,157 कोटींच्या पॅकेजला मंजुरी दिली, ज्यात रब्बी पिकांसाठी वाढीव किमान आधारभूत किंमत, हरित ऊर्जा मार्गिका टप्पा-3 योजना आणि दिल्लीसाठी बुद्धिमान वाहतूक व्यवस्थापन प्रणाली यांचा समावेश आहे. आर्थिक व्यवहारविषयक मंत्रिमंडळ समितीने 2027-28 च्या विपणन हंगामासाठी सर्व सहा अनिवार्य रब्बी पिकांच्या किमान आधारभूत किमती वाढवल्या असून शेतकऱ्यांना अंदाजे ₹90,962 कोटींचा लाभ अपेक्षित आहे; सर्वाधिक निरपेक्ष वाढ करडईला प्रति क्विंटल ₹675 मिळाली, मोहरी व राईला ₹413, मसुरीला ₹390, जवाला ₹136, हरभऱ्याला ₹83 आणि गव्हाला ₹25 वाढ मिळाली. हरित ऊर्जा मार्गिका टप्पा-3 योजनेचा एकूण प्रकल्प खर्च ₹1,86,405 कोटी असून तिचे उद्दिष्ट आंतरराज्य नव्हे तर राज्यांतर्गत पारेषण प्रणाली बळकट करून आर्थिक वर्ष 2032-33 पर्यंत 135 गिगावॉटपर्यंत नवीकरणीय ऊर्जेचे वहन करणे हे आहे; योजनेत 50 गिगावॉट-तास क्षमतेच्या बॅटरी ऊर्जा साठवण प्रणालींचाही समावेश असून एकूण केंद्रीय आर्थिक साहाय्य ₹54,082 कोटी आहे.
दिल्लीच्या बुद्धिमान वाहतूक व्यवस्थापन प्रणालीचा अंदाजित खर्च ₹1,789.52 कोटी (पूर्णांकित ₹1,790 कोटी) असून दिल्ली पोलीस ती 42 निश्चित वाहतूक मार्गिकांमध्ये तीन टप्प्यांत 24 महिन्यांत राबवतील आणि त्यात पाच वर्षांच्या संचालन व देखभालीचा समावेश आहे; कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर चालणारे सिग्नल, गर्दीची वास्तविक वेळेतील ओळख, स्वयंचलित कारवाई आणि आपत्कालीन वाहनांना प्राधान्य ही त्याची वैशिष्ट्ये आहेत.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- एकूण पॅकेज ₹2,79,157 कोटी: रब्बी हमीभावाचा अंदाजित लाभ ₹90,962 कोटी + हरित ऊर्जा मार्गिका-3 खर्च ₹1,86,405 कोटी + दिल्ली वाहतूक प्रणाली ₹1,790 कोटी (पूर्णांकित).
- रब्बी वाढ: करडई ₹675 (सर्वाधिक), मोहरी-राई ₹413, मसूर ₹390, जव ₹136, हरभरा ₹83, गहू ₹25 प्रति क्विंटल.
- हरित ऊर्जा मार्गिका-3: 135 गिगावॉट वहन (आर्थिक वर्ष 2032-33 पर्यंत), 50 गिगावॉट-तास बॅटरी साठवण, केंद्रीय साहाय्य ₹54,082 कोटी; दिल्ली प्रणाली: 42 मार्गिका, 24 महिने, तीन टप्पे.
मूलभूत ज्ञान
- किमान आधारभूत किंमत: निवडक कृषी मालासाठी सरकारने निश्चित केलेली किंमत; रब्बी पिके हिवाळ्यात पेरली जातात आणि वसंतात कापली जातात, उदा. गहू, हरभरा, जव, मसूर, राई-मोहरी आणि करडई.
- बॅटरी ऊर्जा साठवण प्रणाली: वीज साठवून ठेवतात आणि नवीकरणीय ऊर्जेसोबत वीजजाळ्याची स्थिरता राखण्यास मदत करतात.
- दिल्ली पोलीस हे राजधानीतील बुद्धिमान वाहतूक व्यवस्थापन प्रणालीची अंमलबजावणी करणारी संस्था आहे.
हे का महत्त्वाचे?
हे पॅकेज कृषी, ऊर्जा आणि शहरी प्रशासन या तीन वेगळ्या क्षेत्रांत एकाच वेळी सरकारी खर्चाची दिशा दाखवते. वाढीव हमीभावामुळे शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाला आधार मिळतो, तर पिकांनुसार वाढीतील मोठा फरक (करडई ₹675 विरुद्ध गहू ₹25) पीक-विविधतेबाबतच्या धोरणात्मक संकेतांसाठी अभ्यासण्यासारखा आहे. राज्यांतर्गत पारेषण मजबूत केल्याशिवाय नवीकरणीय ऊर्जेचे वहन अडते, त्यामुळे हरित ऊर्जा मार्गिका-3 ही ऊर्जा संक्रमणाची पायाभूत अट आहे आणि बॅटरी साठवणीमुळे वीजजाळ्याची स्थिरता वाढते. दिल्लीतील कृत्रिम बुद्धिमत्ताधारित वाहतूक प्रणाली शहरी प्रशासनात तंत्रज्ञान वापराचे उदाहरण म्हणून मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी उपयुक्त आहे.