महाभारत, राजतरंगिणी आणि अर्थशास्त्र हस्तलिखिते युनेस्कोच्या आशिया-प्रशांत नोंदवहीत!
सारांश
5 नोव्हेंबर 2026 रोजी महाभारत, राजतरंगिणी आणि अर्थशास्त्र या तीन भारतीय हस्तलिखितांची युनेस्कोच्या ‘मेमरी ऑफ द वर्ल्ड’ आशिया-प्रशांत प्रादेशिक नोंदवहीत नोंद झाली. हा निर्णय इंडोनेशियातील जकार्ता येथे 2 ते 6 नोव्हेंबर दरम्यान झालेल्या आशिया आणि प्रशांतसाठीच्या ‘मेमरी ऑफ द वर्ल्ड’ समितीच्या (एमओडब्ल्यूसीएपी) 11 व्या अधिवेशनात घेण्यात आला. शारदा लिपीतील, भूर्जपत्रावर लिहिलेले आणि सुमारे 400 वर्षे जुने महाभारत हस्तलिखित पुण्यातील भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेत आहे.
कौटिल्याच्या अर्थशास्त्राची ग्रंथ लिपीतील संपूर्ण 16 व्या शतकातील ताडपत्रावरील प्रत म्हैसूर येथील प्राच्यविद्या संशोधन संस्थेत जतन केली आहे. कल्हणाच्या 12 व्या शतकातील राजतरंगिणीचे हस्तलिखित श्रीनगर येथील श्री प्रताप सिंह ग्रंथालय संकुलातील प्राच्य संशोधन ग्रंथालयात आहे. इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्राने (आयजीएनसीए) तिन्ही ग्रंथांचे नामांकन दस्तऐवज तयार केले.
केंद्रीय संस्कृतिमंत्री गजेंद्र सिंह शेखावत यांनी या नोंदींचे भारताच्या दस्तऐवजी आणि सभ्यताविषयक वारशाची मान्यता म्हणून स्वागत केले. या भरीमुळे आशिया-प्रशांत प्रादेशिक नोंदवहीतील भारताची एकूण संख्या सहा झाली आहे. अधिवेशनात 2025–2026 चक्रासाठी 26 देशांनी सादर केलेल्या 28 दस्तऐवजी वारसा नामांकनांपैकी 21 बाबींचा समावेश करण्यात आला.
🎯 परीक्षेसाठी मुद्दे
- नोंद: 5 नोव्हेंबर 2026; एमओडब्ल्यूसीएपीचे 11 वे अधिवेशन, जकार्ता (2 ते 6 नोव्हेंबर); भारताची एकूण संख्या सहा.
- ग्रंथ आणि ठिकाणे: महाभारत — भांडारकर संस्था, पुणे; अर्थशास्त्र — प्राच्यविद्या संशोधन संस्था, म्हैसूर; राजतरंगिणी — श्रीनगर.
- प्रक्रिया: नामांकन दस्तऐवज आयजीएनसीएने तयार केले; 26 देशांच्या 28 नामांकनांतून 21 बाबींचा समावेश.
📚 मूलभूत ज्ञान
- मेमरी ऑफ द वर्ल्ड कार्यक्रम: एमओडब्ल्यूसीएपी ही युनेस्कोच्या या कार्यक्रमातील प्रादेशिक समिती असून तिची आशिया-प्रशांत नोंदवही कार्यक्रमाच्या आंतरराष्ट्रीय नोंदवहीपेक्षा वेगळी आहे.
- अर्थशास्त्र: खासगी आणि सरकारी उद्योग समान नियमनाखाली स्पर्धा करतात असे वर्णन यात आहे, तर काही आर्थिक क्रिया राज्याच्या मक्तेदारीसाठी राखीव ठेवल्या आहेत.
- राजतरंगिणी: कल्हणाचा काश्मीरच्या इतिहासाचा ग्रंथ; इतर ऐतिहासिक पुराव्यांशी तिचा मेळ चौथ्या पुस्तकातील कर्कोट वंशाच्या वर्णनापासून जुळू लागतो.
हे का महत्त्वाचे?
दस्तऐवजी वारशाच्या आंतरराष्ट्रीय मान्यतेमुळे भारताच्या प्राचीन ज्ञानपरंपरेचे जतन, संशोधन आणि जागतिक प्रसार यांना बळ मिळते. महाभारत, राजतरंगिणी आणि अर्थशास्त्र हे अनुक्रमे महाकाव्य, इतिहासलेखन आणि राज्यशास्त्र-अर्थशास्त्र या वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील ग्रंथ असल्याने भारताचा सभ्यताविषयक वारसा व्यापक स्वरूपात अधोरेखित होतो. हे प्रादेशिक नोंदवहीतील समावेश आहेत, आंतरराष्ट्रीय नोंदवहीतील नाहीत, हा फरक परीक्षेत महत्त्वाचा आहे. कला-संस्कृती, सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी आणि वारसा संवर्धन या विषयांवरील मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी ही बातमी उपयुक्त आहे.
स्रोत: युनेस्को / कला आणि संस्कृती वृत्त (5 नोव्हेंबर 2026)
© Study Katta · स्रोतासह शेअर करा