सारांश
अमेरिकेचे ऊर्जा सचिव ख्रिस राइट यांनी 23 ऑक्टोबर 2026 रोजी ऊर्जा कायदा 2020 अंतर्गत हेलियमला महत्त्वाचे साहित्य म्हणून घोषित केले. हेलियम हे अमेरिकी ऊर्जा विभागाच्या महत्त्वाच्या साहित्य यादीतील 20 वे साहित्य ठरले. या घोषणेमुळे हेलियम उत्पादकांना अतिरिक्त संघीय निधी मिळू शकतो आणि या साहित्यावर सरकारची जवळून देखरेख राहील.
हेलियम हा रंगहीन, गंधहीन आणि अज्वलनशील नोबल वायू असून त्याचा अणुक्रमांक 2 आहे; तो हायड्रोजननंतरचा दुसरा सर्वात हलका मूलद्रव्य आहे आणि आवर्त सारणीच्या गट 18 मध्ये येतो. सर्व मूलद्रव्यांमध्ये हेलियमचा उत्कलनबिंदू सर्वात कमी म्हणजे प्रमाणित वायुदाबाला सुमारे −268.9 अंश सेल्सिअस आहे. पृथ्वीवरील बहुतेक हेलियम खडकांतील युरेनियम आणि थोरियमच्या किरणोत्सारी क्षयातून तयार होतो आणि भूगर्भातील नैसर्गिक वायू साठ्यांत साठतो, ज्यातून वायू प्रक्रियेदरम्यान तो मिळवला जातो.
ऊर्जा विभागाने ठरवले की हेलियम कायद्यातील व्याख्या पूर्ण करतो कारण तो अमेरिकी उत्पादनासाठी आवश्यक आहे आणि पुरवठा साखळी जोखमी असलेला आहे; अर्धसंवाहक निर्मितीतील भूमिका हे प्रमुख कारण होते आणि अनेक वापरांना व्यवहार्य पर्याय नाही. या यादीत आधीचे साहित्य 2025 मध्ये समाविष्ट केलेला धातुकर्मीय कोळसा होता आणि फ्लोरिन हा यादीतील एकमेव इतर वायू आहे. हेलियमचा वापर अर्धसंवाहक निर्मिती, वैद्यकीय प्रतिमांकन, वैज्ञानिक संशोधन आणि अवकाश संशोधनात होतो; द्रव हेलियम एमआरआय यंत्रांतील अतिवाहक चुंबक थंड करतो.
जागतिक हेलियम मागणी उत्पादनापेक्षा वेगाने वाढत आहे आणि पुरवठा जोखमींत भू-राजकीय तणाव, हॉर्मुझ सामुद्रधुनीची बंदी आणि रशियाचे निर्यात नियंत्रण यांचा समावेश आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- घोषणा: ऊर्जा सचिव ख्रिस राइट — 23 ऑक्टोबर 2026; ऊर्जा कायदा 2020 अंतर्गत; हेलियम हे यादीतील 20 वे साहित्य.
- आधीचे आणि इतर: मागील भर धातुकर्मीय कोळसा (2025); फ्लोरिन हा यादीतील एकमेव इतर वायू.
- गुणधर्म: अणुक्रमांक 2, गट 18; सर्वात कमी उत्कलनबिंदू सुमारे −268.9 अंश सेल्सिअस; वापर अर्धसंवाहक, वैद्यकीय प्रतिमांकन, संशोधन, अवकाश.
मूलभूत ज्ञान
- हेलियमचा अणुक्रमांक 2 असून तो नोबल वायूंच्या गटात (गट 18) येतो.
- द्रव हेलियम एमआरआय यंत्रांतील अतिवाहक चुंबक थंड ठेवण्यासाठी वापरला जातो.
- हेलियम काही नैसर्गिक वायू साठ्यांतून वायू प्रक्रियेदरम्यान मिळवला जातो.
हे का महत्त्वाचे?
अर्धसंवाहक निर्मितीसारख्या धोरणात्मक उद्योगांना हेलियमला पर्याय नसल्याने त्याचा पुरवठा सुरक्षित करणे हा राष्ट्रीय सुरक्षा आणि आर्थिक स्पर्धात्मकतेचा मुद्दा बनला आहे. हॉर्मुझ सामुद्रधुनीची बंदी आणि रशियाचे निर्यात नियंत्रण यांसारख्या भू-राजकीय जोखमी महत्त्वाच्या साहित्यांच्या पुरवठा साखळीची नाजूकता दाखवतात. भारतासाठी हा संदेश आहे की महत्त्वाच्या खनिजे आणि वायूंची यादी तयार करून देशांतर्गत उत्पादन आणि विविधीकरणावर लक्ष द्यावे लागेल. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी पुरवठा साखळी सुरक्षा, महत्त्वाची खनिजे आणि भू-राजकारण हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.
© Study Katta · स्रोतासह शेअर करा