सारांश
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो) 2028 च्या मध्यापर्यंत जीसॅट-7बी हा भारतीय लष्करासाठीचा पहिला समर्पित संपर्क उपग्रह प्रक्षेपित करण्याची अपेक्षा आहे. हा उपग्रह दुर्गम सीमाभाग आणि आव्हानात्मक प्रदेशांसह सैनिक आणि लष्करी तुकड्यांना सुरक्षित, चोवीस तास संपर्क पुरवण्यासाठी रचला आहे. जीसॅट-7बी तैनात सैनिक, लष्करी रचना, शस्त्र प्रणाली आणि हवाई मंचांसाठी दृष्टिरेषेपलीकडील संपर्क पुरवेल; दृष्टिरेषेपलीकडील संपर्क म्हणजे जमिनीवरील थेट दृष्टिरेषेने संपर्क शक्य नसलेल्या वापरकर्त्यांतील दुवा.
भारतीय लष्कर सध्या उपग्रह-आधारित संपर्कासाठी भारतीय हवाई दलाच्या जीसॅट-7ए वर अवलंबून आहे, आणि जीसॅट-7बी लष्कराला स्वतःची समर्पित उपग्रह संपर्क क्षमता देईल. जीसॅट-7बी पाच टनांचा भूस्थिर उपग्रह असण्याचे नियोजन आहे, ज्यामुळे तो भारताचा आतापर्यंतचा सर्वात जड संपर्क उपग्रह ठरेल; भूस्थिर उपग्रह विषुववृत्तावर सुमारे 35,786 किलोमीटर उंचीवर फिरतो आणि त्याचा परिभ्रमण काळ पृथ्वीच्या फिरण्याइतकाच असल्याने तो जमिनीवरील निरीक्षकांना आकाशात स्थिर ठिकाणी दिसतो. मार्च 2023 मध्ये संरक्षण मंत्रालयाने न्यूस्पेस इंडिया लिमिटेडसोबत जीसॅट-7बीच्या स्वदेशी रचना, विकास आणि निर्मितीसाठी ₹2,963 कोटींचा करार केला; न्यूस्पेस इंडिया लिमिटेड ही इस्रोची व्यावसायिक शाखा आहे.
प्रक्षेपण सुरुवातीला नोव्हेंबर 2027 मध्ये नियोजित होते आणि आता ते 2028 च्या मध्यापर्यंत अपेक्षित आहे, कारण तांत्रिक मूल्यमापनांमुळे सुमारे सहा महिन्यांचा विलंब झाला आहे. 15 ऑक्टोबर 2026 रोजी भारतीय हवाई दलासाठीच्या जीसॅट-7सी चा ₹2,563 कोटींचा करार अंतिम झाला.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- उपग्रह: जीसॅट-7बी — लष्कराचा पहिला समर्पित संपर्क उपग्रह; प्रक्षेपण 2028 च्या मध्यापर्यंत (आधी नोव्हेंबर 2027); सुमारे सहा महिन्यांचा विलंब; पाच टन, भूस्थिर.
- करार: मार्च 2023 — संरक्षण मंत्रालय आणि न्यूस्पेस इंडिया लिमिटेड, ₹2,963 कोटी; जीसॅट-7सी (हवाई दल) — ₹2,563 कोटी, 15 ऑक्टोबर 2026 रोजी अंतिम.
- सध्याची स्थिती: लष्कर भारतीय हवाई दलाच्या जीसॅट-7ए वर अवलंबून; जीसॅट-7बी भारताचा सर्वात जड संपर्क उपग्रह ठरेल.
मूलभूत ज्ञान
- भूस्थिर उपग्रह विषुववृत्तावर सुमारे 35,786 किलोमीटर उंचीवर फिरतो; त्याचा परिभ्रमण काळ पृथ्वीच्या फिरण्याइतकाच असतो.
- न्यूस्पेस इंडिया लिमिटेड ही इस्रोची व्यावसायिक शाखा आहे.
- दृष्टिरेषेपलीकडील संपर्क म्हणजे थेट दृष्टिरेषेने संपर्क शक्य नसलेल्या वापरकर्त्यांतील उपग्रहमार्गे दुवा.
हे का महत्त्वाचे?
लष्कराला स्वतंत्र उपग्रह संपर्क क्षमता मिळाल्याने दुर्गम सीमाभागांतील कमांड, नियंत्रण आणि संपर्कावरील अवलंबित्व कमी होईल; तीन सेवांमध्ये समर्पित उपग्रहांचे जाळे उभे राहण्याची दिशा दिसते. प्रक्षेपणातील विलंब तांत्रिक मूल्यमापनाचे गांभीर्य दाखवतो. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी अंतराळ-आधारित संरक्षण क्षमता, स्वदेशी उपग्रह निर्मिती आणि न्यूस्पेस इंडिया लिमिटेडची भूमिका हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.