सारांश
20 ऑक्टोबर 2026 रोजी भारतातील तीन मालमत्ता युनेस्को जागतिक वारसा तात्पुरत्या यादीत जोडल्या गेल्या; त्या म्हणजे अंदमान आणि निकोबार बेटांतील बाराटांग येथील कार्स्ट-मड ज्वालामुखी संकुल आणि अंदमान सबडक्शन ज्वालामुखी, तसेच छत्तीसगडमधील सिरपूर सांस्कृतिक आणि पुरातत्त्वीय परिसर. या स्थळांसाठी वारसा संशोधन आणि दस्तऐवजीकरण भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाने तयार केले. युनेस्को जागतिक वारसा अधिवेशन 1972 मध्ये स्वीकारले गेले असून ते उत्कृष्ट वैश्विक मूल्य असलेल्या सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारशाच्या संरक्षणाची तरतूद करते; तात्पुरती यादी म्हणजे एखादा सदस्य देश जागतिक वारसा यादीसाठी योग्य मानत असलेल्या मालमत्तांची सूची आणि औपचारिक नामांकनापूर्वी मालमत्ता त्या देशाच्या तात्पुरत्या यादीत असणे आवश्यक असते.
जागतिक वारसा समितीत 21 निवडून आलेले सदस्य देश असतात आणि तीच नोंदणीचे निर्णय घेते; तात्पुरत्या यादीतील समावेश आणि जागतिक वारसा यादीतील नोंदणी या वेगळ्या गोष्टी आहेत. बाराटांगच्या संकुलात चुनखडीच्या गुहा आणि सक्रिय मड ज्वालामुखी आहेत; कार्स्ट भूदृश्ये चुनखडीसारखे विद्राव्य खडक विरघळून तयार होतात, तर मड ज्वालामुखी चिखल, वायू आणि द्रव मुखांतून बाहेर टाकतात. अंदमान सबडक्शन ज्वालामुखींत बॅरन बेट आणि नारकोंडम बेट ही ज्वालामुखी बेटे येतात, आणि बॅरन बेटावर भारतातील एकमेव निश्चित सक्रिय ज्वालामुखी आहे; या रचना अंदमान द्वीप-कंसाजवळील भूपट्ट हालचालींशी संबंधित आहेत.
सिरपूर छत्तीसगडच्या महासमुंद जिल्ह्यात महानदीच्या काठी असून ते प्राचीन दक्षिण कोसल राज्याशी संबंधित पुरातत्त्वीय स्थळ आहे; तेथील अवशेषांत हिंदू आणि बौद्ध धार्मिक वास्तू आहेत आणि सिरपूरचे 7 व्या शतकातील लक्ष्मण मंदिर विष्णूला समर्पित विटांचे मंदिर आहे. भारतात 45 युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे आहेत: 37 सांस्कृतिक, सात नैसर्गिक आणि एक मिश्र; जुलै 2026 मध्ये सारनाथचे प्राचीन बौद्ध स्थळ जागतिक वारसा यादीत नोंदवले गेले, तर नव्याने जोडलेल्या तीन मालमत्ता तात्पुरत्या यादीतच आहेत आणि जागतिक वारसा स्थळे झालेल्या नाहीत.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- यादी: 20 ऑक्टोबर 2026 रोजी तात्पुरत्या यादीत — बाराटांग कार्स्ट-मड ज्वालामुखी संकुल, अंदमान सबडक्शन ज्वालामुखी (बॅरन आणि नारकोंडम बेटे), सिरपूर परिसर (छत्तीसगड).
- फरक: तात्पुरती यादी म्हणजे नामांकनापूर्वीची पात्रता सूची; जागतिक वारसा यादीतील नोंदणी वेगळी; जुलै 2026 मध्ये सारनाथचे प्राचीन बौद्ध स्थळ नोंदवले गेले.
- आकडे: अधिवेशन 1972; समिती — 21 देश; भारतात 45 स्थळे (37 सांस्कृतिक, सात नैसर्गिक, एक मिश्र); लक्ष्मण मंदिर — 7 वे शतक, विष्णू, विटांचे.
मूलभूत ज्ञान
- युनेस्को जागतिक वारसा अधिवेशन 1972 मध्ये स्वीकारले गेले; जागतिक वारसा समितीत 21 निवडून आलेले सदस्य देश असतात.
- बॅरन बेटावर भारतातील एकमेव निश्चित सक्रिय ज्वालामुखी आहे; कार्स्ट भूदृश्ये चुनखडीसारखे विद्राव्य खडक विरघळून तयार होतात.
- सिरपूर महानदीच्या काठी, छत्तीसगडच्या महासमुंद जिल्ह्यात आहे; ते प्राचीन दक्षिण कोसल राज्याशी संबंधित आहे.
हे का महत्त्वाचे?
तात्पुरत्या यादीतील समावेश हा जागतिक वारसा नोंदणीचा पहिला टप्पा असून त्यामुळे संरक्षण, दस्तऐवजीकरण आणि पर्यटन नियोजनाला चालना मिळू शकते; मात्र अंतिम नोंदणी समितीच्या निर्णयावर अवलंबून असते. अंदमानच्या भूशास्त्रीय स्थळांचा समावेश नैसर्गिक वारशाकडे लक्ष वेधतो, तर सिरपूर प्राचीन हिंदू आणि बौद्ध वारसा दर्शवते. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी वारसा संरक्षण, युनेस्को प्रक्रिया आणि भूशास्त्रीय वारसा हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.