सारांश
19 ऑक्टोबर 2026 पर्यंत भारतातील 191 कोळसा-आधारित वीज प्रकल्पांपैकी 96 प्रकल्पांत कोळशाचा साठा गंभीररीत्या कमी होता, म्हणजे तीन दिवसांपेक्षा कमी इंधन पुरवठा; सप्टेंबर 2026 च्या मध्यात अशा प्रकल्पांची संख्या 60 होती. ऑक्टोबर 2026 च्या सुरुवातीपासून वीज केंद्रांतील कोळसा साठा सुमारे 5% नी घटला आहे, तर ऑगस्टच्या सुरुवातीपासून 10 ऑक्टोबरपर्यंत साठा 45.1% नी घटून त्या दिवसाच्या कोळसा वापर दराने 7.7 दिवसांचा साठा उरला होता. ही आकडेवारी वेगवेगळ्या तारखांची आणि मापनांची आहे: पहिली तीन दिवसांपेक्षा कमी इंधन असलेले प्रकल्प मोजते, तर दुसरी आधीच्या तारखेचा सरासरी कार्यान्वयन साठा दर्शवते.
2026 मध्ये भारताची दैनिक सर्वोच्च वीज मागणी 2025 पेक्षा सुमारे 45–50 गिगावॉटने जास्त होती आणि सप्टेंबर 2026 मध्ये विजेची तूट त्या महिन्यासाठी जवळपास दशकातील सर्वोच्च पातळीवर पोहोचली. एल निनोशी संबंधित नेहमीपेक्षा जास्त उष्ण हवामानाने विजेची मागणी वाढवली; एल निनो म्हणजे मध्य आणि पूर्व उष्णकटिबंधीय प्रशांत महासागरातील पृष्ठभागाच्या पाण्याचे नियतकालिक तापमानवाढ असलेली हवामान रचना. कमकुवत मान्सूनमुळे जलविद्युत निर्मिती घटली, ज्याने वीज पुरवठ्यावर आणखी ताण आला; जलविद्युत केंद्रे वाहत्या किंवा पडणाऱ्या पाण्यापासून वीज बनवतात, तर कोळसा वीज प्रकल्प कोळशाने वाफ बनवून टर्बाइन फिरवतात.
वाढलेल्या आंतरराष्ट्रीय किमती आणि कमकुवत रुपयामुळे परदेशी मालवाहतूक महाग झाल्याने सरकारने वीज प्रकल्पांना कोळसा आयात करण्याची सक्ती करणारा प्रस्ताव बाजूला ठेवला. त्याऐवजी धोरणकर्त्यांनी सरकारी मालकीच्या कोल इंडिया लिमिटेडला उत्पादन वाढवण्यास आणि रेल्वेला कोळसा वीज केंद्रांपर्यंत वेळेवर पोहोचवण्यास सांगितले.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- साठा: 19 ऑक्टोबर 2026 पर्यंत 191 पैकी 96 प्रकल्पांत तीन दिवसांपेक्षा कमी कोळसा; सप्टेंबर मध्यात 60; ऑक्टोबरच्या सुरुवातीपासून साठा सुमारे 5% नी घटला.
- वेगळे मापन: ऑगस्टच्या सुरुवातीपासून 10 ऑक्टोबरपर्यंत साठा 45.1% नी घटला; 7.7 दिवसांचा साठा; सर्वोच्च वीज मागणी 2025 पेक्षा सुमारे 45–50 गिगावॉट जास्त.
- कारणे आणि उपाय: एल निनो, कमकुवत मान्सून आणि कमी जलविद्युत; आयात सक्तीचा प्रस्ताव बाजूला; कोल इंडिया लिमिटेडला उत्पादन वाढवण्याची आणि रेल्वेला वेळेवर वाहतुकीची सूचना.
मूलभूत ज्ञान
- गिगावॉट हे शक्तीचे एकक असून ते एक अब्ज वॉटांच्या बरोबर आहे; किलोवॅट-तास वापरलेली ऊर्जा मोजतो.
- एल निनो म्हणजे मध्य आणि पूर्व उष्णकटिबंधीय प्रशांत महासागरातील पृष्ठभागाच्या पाण्याचे नियतकालिक तापमानवाढ असलेली हवामान रचना.
- कोल इंडिया लिमिटेड ही सरकारी मालकीची कोळसा उत्पादक कंपनी आहे.
हे का महत्त्वाचे?
कोळसा साठ्यातील तुटवडा वीज सुरक्षेवर परिणाम करू शकतो, कारण वाढती मागणी, घटलेली जलविद्युत आणि महाग आयात यांचा एकत्रित ताण येतो. देशांतर्गत उत्पादन आणि रेल्वे वाहतूक यावरचे अवलंबित्व पुरवठा साखळीतील कमकुवतपणा दाखवते. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी ऊर्जा सुरक्षा, कोळसा क्षेत्र आणि हवामान घटनांचा वीज मागणीवर परिणाम हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.