सारांश
धारावी पुनर्विकास प्रकल्पाच्या (डीआरपी) पुनर्वसन घटकाचे बांधकाम मुंबईतील 22 एकरांच्या माटुंगा रेल्वे जागेवर 12 ऑक्टोबर 2026 रोजी झालेल्या भूमिपूजनानंतर सुरू झाले; प्रकल्पाची विशेष हेतू कंपनी (एसपीव्ही) अदानी नवभारत डेव्हलपर्स प्रायव्हेट लिमिटेड (एएनडीपीएल) हे काम करत आहे. माटुंगा जागेच्या आराखड्यात 10 मनोरे असून त्यांत 10,432 पुनर्वसन सदनिका आणि 1,379 व्यावसायिक व औद्योगिक गाळे आहेत; हे मनोरे तीन टप्प्यांत डीआरपी आणि झोपडपट्टी पुनर्वसन प्राधिकरणाकडे (एसआरए) सुपूर्द होणार आहेत — पाच मनोरे मार्च 2029 पर्यंत, दोन मनोरे ऑगस्ट 2029 पर्यंत आणि शेवटचे तीन मनोरे ऑगस्ट 2030 पर्यंत. प्रत्येक मनोरा 37 ते 39 मजली असेल; संपूर्ण डीआरपी सुमारे 600 एकरांवर पसरलेला असून त्यात घरे, दुकाने, शाळा, आरोग्य सुविधा, उद्याने, सार्वजनिक वाहतूक आणि इतर सामाजिक पायाभूत सुविधा असलेले मिश्र-वापर नगर नियोजित आहे आणि आवश्यक सेवा 15 मिनिटांच्या पायी अंतरात देण्याचे नियोजन आहे.
जागेवरच पुनर्वसन योजनेत पात्र धारावीकरांना 350 चौरस फुटांची घरे मिळणार आहेत; महाराष्ट्र झोपडपट्टी पुनर्वसन कायद्यानुसार प्रत्येक पात्र रहिवाशाला त्याच्या मालकीच्या सदनिकांची संख्या कितीही असली तरी एक पुनर्वसन सदनिका मिळते. मनोऱ्यांत बालवाड्या, समाज सभागृहे, पोडियम उद्याने, बैठकीच्या जागा, सोसायटी कार्यालये आणि प्रार्थनास्थळे, तसेच प्रवासी आणि अग्निशमन उद्वाहने नियोजित आहेत; हस्तांतरणानंतर 10 वर्षे एएनडीपीएल इमारती आणि सामायिक पायाभूत सुविधांची देखभाल करेल आणि प्रत्येक पुनर्वसन इमारतीतील व्यावसायिक जागेपैकी 10% जागा सामायिक पायाभूत सुविधांच्या देखभालीसाठी महसूल निर्माण करण्यासाठी राखीव आहे. 22,500 चौरस फुटांचे धारावी अनुभव केंद्र 2 ऑक्टोबर 2026 रोजी उद्घाटित झाले; व्यापक योजनेत सुमारे 10 लाख धारावी रहिवाशांसाठी अंदाजे 1.25 ते 1.5 लाख नवी घरे आहेत, आणि अदानी समूहाची नोव्हेंबर 2022 मध्ये ₹5,069 कोटींच्या प्रारंभिक गुंतवणूक वचनबद्धतेसह विजेती निविदाकार म्हणून निवड झाली होती.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- बांधकाम: माटुंगा रेल्वे जागा (मुंबई), 22 एकर; भूमिपूजन 12 ऑक्टोबर 2026; 10 मनोरे; 10,432 पुनर्वसन सदनिका; 1,379 व्यावसायिक आणि औद्योगिक गाळे; प्रत्येक मनोरा 37 ते 39 मजली.
- हस्तांतरण: तीन टप्पे — पाच मनोरे मार्च 2029 पर्यंत, दोन ऑगस्ट 2029 पर्यंत, तीन ऑगस्ट 2030 पर्यंत; एएनडीपीएलकडून 10 वर्षे देखभाल; 10% व्यावसायिक जागा देखभालीसाठी राखीव.
- पार्श्वभूमी: धारावी अनुभव केंद्र 22,500 चौरस फूट, 2 ऑक्टोबर 2026 रोजी उद्घाटन; अदानी समूह विजेता निविदाकार नोव्हेंबर 2022, ₹5,069 कोटी प्रारंभिक वचनबद्धता; पात्र रहिवाशांना 350 चौरस फुटांची घरे.
मूलभूत ज्ञान
- विशेष हेतू कंपनी (एसपीव्ही) म्हणजे विशिष्ट प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीसाठी स्थापन केलेली स्वतंत्र कंपनी; धारावी पुनर्विकास प्रकल्पाची एसपीव्ही अदानी नवभारत डेव्हलपर्स प्रायव्हेट लिमिटेड आहे.
- जागेवरचे (इन-सिटू) पुनर्वसन म्हणजे रहिवाशांना त्याच परिसरात नवीन घरे देणे; धारावी ही महाराष्ट्रातील मुंबईतील वसाहत आहे आणि पुनर्विकास प्रकल्प सुमारे 600 एकरांवर पसरलेला आहे.
- भूमिपूजन म्हणजे बांधकामापूर्वी जमिनीवर केला जाणारा पारंपरिक शुभारंभ विधी; पुनर्वसन इमारतींचे हस्तांतरण झोपडपट्टी पुनर्वसन प्राधिकरणाकडे (एसआरए) होणार आहे.
हे का महत्त्वाचे?
आशियातील मोठ्या झोपडपट्टी वसाहतींपैकी एकाचा पुनर्विकास हे शहरी नियोजन, गृहनिर्माण आणि सार्वजनिक-खासगी भागीदारी यांचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; टप्पेनिहाय हस्तांतरण आणि ठराविक देखभाल-कालावधी यामुळे अंमलबजावणीची जबाबदारी निश्चित होते. प्रत्येक पात्र रहिवाशाला एक पुनर्वसन सदनिका आणि 350 चौरस फुटांचे घर यांसारख्या तरतुदींचा सामाजिक न्याय आणि पुनर्वसनाच्या अटींशी संबंध जोडता येतो. मुख्य परीक्षेसाठी शहरीकरण, झोपडपट्टी पुनर्वसन आणि पायाभूत सुविधांतील खासगी सहभाग हे मुद्दे उपयुक्त ठरतात.