सारांश
तैयब मेहता यांचे 2002 मधील ॲक्रिलिक-ऑन-कॅनव्हास चित्र ‘रिक्षा पुलर’ 11 ऑक्टोबर 2026 रोजी लिलावात ₹69.1 कोटींना विकले गेले; खरेदीदाराच्या 15% प्रीमियमसह असलेली ही किंमत या भारतीय कलाकारासाठी जागतिक लिलाव विक्रम ठरली. हा लिलाव तुषार जिवराजका यांनी स्थापन केलेल्या वोल्ट उना या लिलावगृहाच्या उद्घाटन लिलावात झाला आणि त्यात एका वेळी एकच प्रमुख कलाकृती सादर करणारे एकल-वस्तू स्वरूप वापरले गेले. मेहता यांच्या कलाकृतीसाठीचा आधीचा लिलाव विक्रम 1956 मधील ‘ट्रस्ड बुल’ या चित्राच्या नावावर होता, जे एप्रिल 2025 मध्ये मुंबईतील सैफ्रनआर्ट लिलावात ₹61.80 कोटींना विकले गेले होते; ‘रिक्षा पुलर’ हे रुपयांच्या दृष्टीने लिलावात विकले गेलेले चौथे सर्वाधिक किमतीचे भारतीय चित्र आहे.
मेहता यांचा जन्म 1925 मध्ये गुजरातमधील कपडवंज येथे झाला आणि 2009 मध्ये मुंबईत निधन झाले; त्यांनी मुंबईच्या सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टमध्ये शिक्षण घेतले आणि 1947 मध्ये बॉम्बेत स्थापन झालेल्या प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्स ग्रुपशी ते संबंधित होते, ज्यात एफ.
एन. सूझा, एस. एच.
रझा आणि एम. एफ. हुसेन यांचा समावेश होता.
‘रिक्षा पुलर’ हा विषय मेहता यांनी 1960 च्या दशकापासून हाताळला होता, आणि त्यांच्या कलाकृतींत कोसळणारी आकृती आणि बैलांची चित्रे हे आवर्ती विषयही आहेत.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- विक्रम: ‘रिक्षा पुलर’ (2002, ॲक्रिलिक-ऑन-कॅनव्हास) — ₹69.1 कोटी (15% खरेदीदार प्रीमियमसह); 11 ऑक्टोबर 2026; वोल्ट उनाचा उद्घाटन लिलाव; एकल-वस्तू स्वरूप.
- आधीचा विक्रम: ‘ट्रस्ड बुल’ (1956) — ₹61.80 कोटी; सैफ्रनआर्ट लिलाव, मुंबई, एप्रिल 2025; ‘रिक्षा पुलर’ — रुपयांत लिलावातील चौथे सर्वाधिक किमतीचे भारतीय चित्र.
- कलाकार: तैयब मेहता (1925–2009); प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्स ग्रुप (1947, बॉम्बे); आवर्ती विषय — कोसळणारी आकृती आणि बैल; ‘रिक्षा पुलर’ विषय 1960 च्या दशकापासून.
मूलभूत ज्ञान
- प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्स ग्रुप 1947 मध्ये बॉम्बेत (आजचे मुंबई) स्थापन झाला; एफ. एन. सूझा, एस. एच. रझा आणि एम. एफ. हुसेन हे भारतीय आधुनिकतावादी त्यात होते.
- ॲक्रिलिक रंग हा जलद सुकणारा रंग आहे ज्यात रंगद्रव्य ॲक्रिलिक पॉलिमर इमल्शनमध्ये मिसळलेले असते; कॅनव्हास हे चित्रांसाठी आधार म्हणून वापरले जाणारे विणलेले कापड आहे.
- तैयब मेहता यांचा जन्म 1925 मध्ये कपडवंज (गुजरात) येथे झाला आणि निधन 2009 मध्ये मुंबईत झाले; त्यांच्या कलाकृतींत चित्रे, चित्रपट आणि शिल्पे यांचा समावेश आहे.
हे का महत्त्वाचे?
भारतीय आधुनिक कलेच्या वाढत्या बाजारमूल्यातून कला आणि सांस्कृतिक वारसा यांच्या गुंतवणूक-मूल्याचा नवा आयाम समोर येतो; एप्रिल 2025 मधील विक्रम ऑक्टोबर 2026 मध्ये मोडला जाणे हे या बाजारातील मागणी दर्शवते. एकल-वस्तू लिलावाचे स्वरूप आणि नव्या लिलावगृहाचा उदय हे भारतीय कला बाजाराच्या संस्थात्मक विस्ताराचे लक्षण आहे. परीक्षेत कलाकार, चळवळी (प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्स ग्रुप) आणि विक्रमी दर यांवर प्रश्न येऊ शकतात; मुलाखतीसाठी कला, वारसा आणि अर्थव्यवस्था यांचा संबंध हा मुद्दा उपयुक्त आहे.