सारांश
भारतीय हवामानशास्त्र विभागाने (आयएमडी) 12 ऑक्टोबर 2026 रोजी जनतेसाठी खुली असलेली चक्रीवादळ इशारा आणि सागरी हवामान सेवा निर्णय सहाय्य प्रणाली (डीएसएस) सुरू केली; ऑक्टोबर ते डिसेंबर 2026 या मान्सूनोत्तर हंगामासाठीच्या आयएमडीच्या चक्रीवादळपूर्व सराव बैठकीदरम्यान हा शुभारंभ झाला. ही संवादात्मक प्रणाली वेबजीआयएस वापरते आणि चक्रीवादळाचे मार्ग, अंदाजित तीव्रता, वाऱ्याची माहिती, पावसाचे इशारे आणि वादळी लाटांची (स्टॉर्म सर्ज) माहिती नकाशावर एकत्र दाखवते; तसेच नदी पाणलोट क्षेत्रांसाठी पावसाचे अंदाज आणि जिल्हास्तरीय पावसाचे इशारेही देते. तिच्या वैशिष्ट्यांत ‘अनिश्चिततेचा शंकू’ (कोन ऑफ अनसर्टन्टी) आहे, जो चक्रीवादळाचा मार्ग ज्या अंदाजित क्षेत्रात राहण्याची शक्यता आहे ते दाखवतो; ही प्रणाली आयएमडी आणि प्रादेशिक विशेष हवामान केंद्र (आरएसएमसी) नवी दिल्ली यांच्या संकेतस्थळांवर उपलब्ध आहे आणि जनता, किनारी समुदाय, आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणे आणि सागरी वापरकर्ते यांच्यासाठी आहे.
आयएमडीचे महासंचालक डॉ. मृत्युंजय महापात्र यांनी चक्रीवादळपूर्व बैठकीचे अध्यक्षपद भूषवले, ज्यात 30 पेक्षा जास्त संस्थांचे सुमारे 230 प्रतिनिधी सहभागी झाले, त्यात राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण आणि राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल यांचे प्रतिनिधी होते. प्रणालीची ओळख करून देणारी प्रशिक्षण कार्यशाळा 9 ऑक्टोबर 2026 रोजी झाली, ज्यात 650 पेक्षा जास्त भागधारक, आपत्ती व्यवस्थापक आणि माध्यम प्रतिनिधी उपस्थित होते आणि तेथे डीएसएसचे प्रात्यक्षिक झाले.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- शुभारंभ: चक्रीवादळ इशारा आणि सागरी हवामान सेवा निर्णय सहाय्य प्रणाली; 12 ऑक्टोबर 2026; ऑक्टोबर–डिसेंबर 2026 मान्सूनोत्तर हंगामाची चक्रीवादळपूर्व सराव बैठक; अध्यक्ष — डॉ. मृत्युंजय महापात्र.
- वैशिष्ट्ये: वेबजीआयएस नकाशा; चक्रीवादळ मार्ग, अंदाजित तीव्रता, वारा, पावसाचे इशारे, वादळी लाटा; नदी पाणलोट पावसाचे अंदाज; जिल्हास्तरीय इशारे; ‘अनिश्चिततेचा शंकू’.
- उपलब्धता आणि सहभाग: आयएमडी आणि आरएसएमसी नवी दिल्ली संकेतस्थळे; बैठकीत सुमारे 230 प्रतिनिधी, 30 पेक्षा जास्त संस्था; कार्यशाळा 9 ऑक्टोबर 2026 — 650 पेक्षा जास्त भागधारक.
मूलभूत ज्ञान
- वेबजीआयएस म्हणजे डिजिटल नकाशांवर माहिती दाखवणारी वेब-आधारित भौगोलिक माहिती प्रणाली; वादळी लाट म्हणजे प्रामुख्याने चक्रीवादळाच्या वाऱ्यांमुळे आणि वातावरणीय दाबामुळे समुद्रपातळीत होणारी असामान्य वाढ.
- आयएमडी ही भारताची राष्ट्रीय हवामान सेवा असून 1875 मध्ये स्थापन झाली; ती पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या अखत्यारीत काम करते आणि हवामान अंदाज, चक्रीवादळ इशारे तसेच विमानसेवा, जहाजवाहतूक आणि शेतीसाठी हवामान सेवा पुरवते.
- आरएसएमसी नवी दिल्ली उत्तर हिंद महासागरासाठी (बंगालचा उपसागर आणि अरबी समुद्रासह) उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळ सूचना देते; या क्षेत्रातील मान्सूनोत्तर चक्रीवादळ हंगाम साधारणपणे ऑक्टोबर ते डिसेंबर असतो.
हे का महत्त्वाचे?
किनारी राज्यांना बसणाऱ्या चक्रीवादळांचा धोका लक्षात घेता, नकाशा-आधारित आणि जिल्हास्तरीय इशारे देणारी खुली प्रणाली आपत्ती पूर्वतयारी आणि जीवितहानी कमी करण्यासाठी उपयुक्त ठरते. जनतेसाठी खुली माहिती आणि आपत्ती व्यवस्थापन संस्थांशी समन्वय यांमुळे इशारा-प्रसार साखळी अधिक प्रभावी होऊ शकते. मुख्य परीक्षेत आपत्ती व्यवस्थापन, हवामान तंत्रज्ञान आणि किनारी असुरक्षितता हे विषय येतात; पूर्व परीक्षेसाठी आयएमडीची स्थापना, मंत्रालय आणि आरएसएमसी हे तथ्य उपयुक्त आहेत.