सारांश
जागतिक वन्यजीव निधी (डब्ल्यूडब्ल्यूएफ) आणि लंडनच्या झूलॉजिकल सोसायटीने (झेडएसएल) संयुक्तपणे तयार केलेला जिवंत ग्रह अहवाल 2026 (लिव्हिंग प्लॅनेट रिपोर्ट) 8 ऑक्टोबर 2026 रोजी प्रसिद्ध झाला. त्यात 5,790 पृष्ठवंशी प्रजातींच्या सुमारे 35,803 लोकसंख्या प्रवृत्तींच्या आधारे 1970 ते 2022 दरम्यान निरीक्षणाखालील वन्यजीव लोकसंख्येच्या सरासरी आकारात जगभर 73% घट नोंदवली आहे. जिवंत ग्रह निर्देशांक (एलपीआय) निरीक्षणाखालील पृष्ठवंशी लोकसंख्येतील सापेक्ष विपुलतेचे बदल दाखवतो; ही 73% घट सरासरी असून 73% प्रजाती नामशेष झाल्या असा त्याचा अर्थ नाही.
गोड्या पाण्यातील लोकसंख्येत सरासरी 85%, भूचर लोकसंख्येत 69% आणि सागरी लोकसंख्येत 59% घट झाली; प्रदेशानुसार लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियनमध्ये 95%, आफ्रिकेत 80% आणि आशिया-पॅसिफिकमध्ये 49% घट नोंदली गेली. अधिवासाचा ऱ्हास, अतिशोषण, हवामान बदल, प्रदूषण, आक्रमक प्रजाती आणि रोग हे प्रमुख दबाव घटक असून अहवाल त्यांना जागतिक अन्न, ऊर्जा आणि वित्तीय प्रणालींतील कमकुवतपणाशी जोडतो. अहवालानुसार नवीकरणीय ऊर्जेच्या वेगवान विस्तारामुळे ऊर्जा क्षेत्राने ‘सकारात्मक टिपिंग पॉइंट’ ओलांडला आहे, तर अन्न आणि वित्त प्रणाली सुरुवातीच्या सक्षम टप्प्यांत असून 2030 पर्यंत आणखी परिवर्तन आवश्यक आहे.
‘द सायन्स ऑफ होप’ हे उपशीर्षक असलेल्या अहवालानुसार जागतिक एलपीआयमधील सुमारे निम्म्या लोकसंख्या स्थिर किंवा वाढत्या आहेत; वन्य वाघांची संख्या 15 वर्षांत 70% पेक्षा अधिक वाढली, तर हिरवी सागरी कासवे आणि अटलांटिक ब्लूफिन ट्यूना संकटग्रस्त यादीतून वगळण्यात आली. भारतात वाघ, आशियाई सिंह आणि एकशिंगी गेंडा यांच्या संख्येत वाढ झाली असून आशियाई सिंहांची संख्या 2020 मधील 674 वरून 2025 मध्ये 891 झाली, आणि गंगा नदीतील डॉल्फिनच्या पहिल्या विज्ञानाधारित गणनेत 6,324 डॉल्फिन आढळले.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- प्रकाशन: 8 ऑक्टोबर 2026; डब्ल्यूडब्ल्यूएफ + झेडएसएल; कालखंड 1970 ते 2022; सरासरी घट 73%; 35,803 प्रवृत्ती; 5,790 प्रजाती.
- घट: गोडे पाणी 85%, भूचर 69%, सागरी 59%; लॅटिन अमेरिका व कॅरिबियन 95%, आफ्रिका 80%, आशिया-पॅसिफिक 49%.
- सहा दबाव: अधिवास ऱ्हास, अतिशोषण, हवामान बदल, प्रदूषण, आक्रमक प्रजाती, रोग; भारत — आशियाई सिंह 674 (2020) वरून 891 (2025), गंगा नदी डॉल्फिन 6,324.
मूलभूत ज्ञान
- जिवंत ग्रह निर्देशांक निरीक्षणाखालील पृष्ठवंशी (पाठीचा कणा असलेल्या) प्राण्यांच्या लोकसंख्येतील बदल मोजतो, पृथ्वीवरील प्रत्येक प्रजातीचे नव्हे.
- डब्ल्यूडब्ल्यूएफ ही निसर्ग संवर्धनासाठी कार्य करणारी जागतिक संस्था आहे; झेडएसएल ही लंडनस्थित प्राणिशास्त्रीय संस्था आहे.
- टिपिंग पॉइंट म्हणजे अशी मर्यादा, जी ओलांडल्यावर प्रणालीत वेगवान आणि मोठे बदल घडतात.
हे का महत्त्वाचे?
हा अहवाल जैवविविधतेचा ऱ्हास केवळ पर्यावरणीय नसून अन्न, ऊर्जा आणि वित्त प्रणालींशी जोडलेला प्रश्न असल्याचे अधोरेखित करतो आणि 2030 पर्यंतच्या परिवर्तनाची गरज मांडतो. भारताच्या संदर्भात वाघ, सिंह, गेंडा आणि नदी डॉल्फिन यांसारख्या संवर्धन यशांचे आणि जैवविविधतेबाबतच्या आंतरराष्ट्रीय बांधिलकीचे मूल्यमापन करण्यासाठी हा विषय मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी उपयुक्त आहे.