उत्तराखंडच्या मुनस्यारीत अतिसंकटग्रस्त लाल डोक्याचा गिधाड आढळला — 2,650 मीटर उंचीवर नोंद!

सारांश

आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघाने (आययूसीएन) ‘अतिसंकटग्रस्त’ वर्गात टाकलेला लाल डोक्याचा गिधाड (सारकोजिप्स कॅल्व्हस) उत्तराखंडच्या पिथौरागड जिल्ह्यातील मुनस्यारी परिसरात 5 ऑक्टोबर 2026 रोजी दिसला. ही नोंद समुद्रसपाटीपासून सुमारे 2,650 मीटर उंचीवर, बलाटी बेंड आणि मुनस्यारी शहर यांच्या दरम्यानच्या पाताळथोड जंगलात झाली. मुनस्यारीतील मोनाल या स्वयंसेवी संस्थेशी संबंधित पक्षी निरीक्षकांच्या पथकाने, ज्यात सुरेंद्र पंवार, प्रकाश राणा आणि कवींद्र पंवार होते, त्याची नोंद केली; पंवार यांनी गिधाडाचे छायाचित्र आणि चित्रफीत घेतली.

मुनस्यारी पश्चिम हिमालयातील उत्तराखंडच्या कुमाऊँ प्रदेशात आहे, आणि पक्षी सुमारे 8,700 फूट उंचीवर आढळला; पिथौरागडच्या विभागीय वन अधिकाऱ्याने त्याची लाल डोक्याचा गिधाड म्हणून ओळख पटवली. लाल डोक्याच्या गिधाडाला आशियाई राजा गिधाड असेही म्हणतात; तो जुन्या जगातील गिधाड असून ॲक्सिपिट्रिडी कुटुंबातील आहे; प्रौढांचे डोके आणि मान उघडी व लाल असते, पिसारा गडद असतो आणि बांधा भक्कम असतो. ही प्रजाती भारतीय उपखंड आणि आग्नेय आशियाच्या काही भागांत आढळते.

गिधाडे प्राण्यांच्या मृतदेहांवर जगणारे पक्षी असून ते पर्यावरणातून प्राण्यांचे अवशेष काढण्यास हातभार लावतात. गेल्या दशकांत या प्रजातीची संख्या मोठ्या प्रमाणात घटली; पशुधनावर उपचारासाठी वापरले जाणारे पशुवैद्यकीय डायक्लोफेनॅक हे दक्षिण आशियातील गिधाडांच्या मृत्यूचे प्रमुख कारण होते, कारण उपचारित प्राण्यांचे मृतदेह खाणाऱ्या गिधाडांचे मूत्रपिंड निकामी होऊ शकते आणि व्हिसेरल गाउट होऊ शकतो. अधिवासाचा ऱ्हास आणि अन्नाची कमतरता यांचाही परिणाम झाला.

भारताने 2006 मध्ये पशुवैद्यकीय वापरासाठी डायक्लोफेनॅकवर बंदी घातली; संवर्धन उपायांत बंदिस्त प्रजनन, संख्येचे निरीक्षण आणि विषारी पशुवैद्यकीय औषधांचा संपर्क कमी करणे यांचा समावेश आहे.

हे का महत्त्वाचे?