सारांश
बेल्जियन कण भौतिकशास्त्रज्ञ आणि विस्कॉन्सिन-मॅडिसन विद्यापीठातील प्राध्यापक फ्रान्सिस हाल्झेन यांना 2026 चे भौतिकशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक 6 ऑक्टोबर 2026 रोजी मिळाले. रॉयल स्वीडिश विज्ञान अकादमीने आइसक्यूब न्यूट्रिनो वेधशाळेतील निर्णायक योगदान आणि खगोलभौतिकीय उगमाच्या उच्च-ऊर्जा न्यूट्रिनोंच्या शोधासाठी हे पारितोषिक दिले. आइसक्यूब न्यूट्रिनो वेधशाळा अंटार्क्टिकातील दक्षिण ध्रुवावर असलेला एक घन किलोमीटरचा संसूचक असून तो स्वच्छ हिमनदी बर्फात बसवलेल्या प्रकाश संवेदकांद्वारे न्यूट्रिनो अणुकेंद्रकांशी आंतरक्रिया करताना निर्माण होणारे प्रकाशाचे झोत ओळखतो.
ही वेधशाळा 2010 मध्ये कार्यान्वित झाली आणि 2011 मध्ये पूर्ण झाली. न्यूट्रिनो हे विद्युतभाररहित, अत्यल्प वस्तुमानाचे उपअणू कण असून ते पदार्थाशी क्षीण आंतरक्रिया करतात आणि पृथ्वीतून व मानवी शरीरातून जवळजवळ अडथळ्याशिवाय जाऊ शकतात. हाल्झेन यांनी 1988 मध्ये दक्षिण ध्रुवावर न्यूट्रिनो संसूचनाची कल्पना प्रथम मांडली आणि आइसक्यूबने 2013 मध्ये पहिले उच्च-ऊर्जा बाह्य-पार्थिव न्यूट्रिनो नोंदवले.
2026 च्या पारितोषिकाची रक्कम 12 दशलक्ष स्वीडिश क्रोनर, म्हणजे सुमारे 1.2 दशलक्ष डॉलर आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- विजेते: फ्रान्सिस हाल्झेन (बेल्जियन; विस्कॉन्सिन-मॅडिसन विद्यापीठ); घोषणा 6 ऑक्टोबर 2026; रॉयल स्वीडिश विज्ञान अकादमी.
- आइसक्यूब: दक्षिण ध्रुव (अंटार्क्टिका), एक घन किलोमीटर; 2010 मध्ये कार्यान्वित, 2011 मध्ये पूर्ण; पहिले उच्च-ऊर्जा बाह्य-पार्थिव न्यूट्रिनो 2013.
- रक्कम: 12 दशलक्ष स्वीडिश क्रोनर (सुमारे 1.2 दशलक्ष डॉलर); हाल्झेन यांची दक्षिण ध्रुव न्यूट्रिनो कल्पना 1988.
मूलभूत ज्ञान
- भौतिकशास्त्राचे नोबेल रॉयल स्वीडिश विज्ञान अकादमी प्रदान करते.
- नोबेल पारितोषिके आल्फ्रेड नोबेल यांच्या 1895 च्या इच्छापत्रानुसार स्थापन झालेल्या पाच मूळ पारितोषिकांपैकी भौतिकशास्त्र हे एक आहे.
- न्यूट्रिनो खगोलशास्त्र केवळ दृश्य प्रकाशाने पाहता न येणाऱ्या स्रोतांचा अभ्यास करण्यासाठी वापरले जाते.
हे का महत्त्वाचे?
न्यूट्रिनो खगोलशास्त्रामुळे विश्वातील तीव्र प्रक्रिया आणि वैश्विक त्वरक यांचा अभ्यास करता येतो, जो दृश्य प्रकाशाने शक्य नसतो, त्यामुळे हे पारितोषिक मूलभूत भौतिकी आणि खगोलभौतिकीतील दीर्घकालीन आंतरराष्ट्रीय संशोधन सहकार्याला मान्यता देते. आइसक्यूब ही आंतरराष्ट्रीय संशोधन सुविधा म्हणून उभारण्यातील वैज्ञानिक नेतृत्वही अधोरेखित होते. विज्ञान-तंत्रज्ञान घटकात नोबेलचे वर्ष, विजेते, संस्था, स्थळ आणि वेधशाळेचे वर्ष हे पूर्व परीक्षेसाठी उपयुक्त मुद्दे आहेत. बातमीत हे पारितोषिक इतर विजेत्यांसोबत वाटले गेले का याचा उल्लेख नाही; अधिकृत घोषणेतून तपासावे.