सारांश
केंद्रीय गृहनिर्माण आणि शहरी कार्यमंत्री मनोहर लाल यांनी 29 सप्टेंबर 2026 रोजी नवी दिल्लीत 'प्रगती-50' उपक्रम सुरू केला, ज्याचे उद्दिष्ट स्वच्छ भारत मिशन-शहरी 2.0 च्या चौकटीत 24 राज्यांतील 50 आदर्श शहरे विकसित करणे आहे. निवडलेल्या 50 शहरांमध्ये राजधान्या, सांस्कृतिक केंद्रे, तीर्थक्षेत्रे, पर्यटन केंद्रे आणि आर्थिक केंद्रे यांचा समावेश असून ती इतर शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांसाठी स्वच्छतेचे आदर्श ठरावीत असा हेतू आहे. गृहनिर्माण आणि शहरी कार्य मंत्रालय ही शहरे निश्चित करून लक्ष्यित, प्रमुख कामगिरी निर्देशकांवर (केपीआय) आधारित कृतीद्वारे उपक्रमाची अंमलबजावणी करेल; दृश्यमान स्वच्छता, घनकचरा व्यवस्थापन, वापरलेल्या पाण्याचे व्यवस्थापन, स्वच्छता आणि नागरिक सहभाग यावर भर असून प्रगतीवर नजर ठेवण्यासाठी तंत्रज्ञान-आधारित सखोल देखरेख वापरली जाईल.
मनोहर लाल एक महिन्याआड आढावा बैठकांचे अध्यक्षपद भूषवतील आणि हा उपक्रम पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 27 मे 2026 रोजीच्या 51 व्या प्रगती बैठकीत दिलेल्या निर्देशांनुसार आहे. 'स्वच्छता ही सेवा 2026' अंतर्गत नवी दिल्लीतील संकल्प भवन येथे रिड्यूस-रीयूज-रिसायकल केंद्राचे उद्घाटन झाले; तसेच सीएसआयआर-सीएमईआरआयचा स्वच्छ भारत चाचणी मंच, आयआयटी कानपूरसोबत स्वच्छता स्टार्टअप्सची तिसरी तुकडी आणि स्वच्छता वर्तन बदल डिजिटल कोष हे उपक्रमही 29 सप्टेंबर 2026 रोजी सुरू झाले. उत्तर प्रदेशातील आग्रा, अयोध्या, लखनऊ, मथुरा-वृंदावन, प्रयागराज आणि वाराणसी ही सहा शहरे प्रगती-50 मध्ये निवडली गेली आहेत.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- प्रगती-50: 50 शहरे, 24 राज्ये; सुरुवात: 29 सप्टेंबर 2026, नवी दिल्ली; उद्घाटक: मनोहर लाल (केंद्रीय गृहनिर्माण आणि शहरी कार्यमंत्री).
- आढावा: एक महिन्याआड मंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखाली; निर्देश: 51 वी प्रगती बैठक (27 मे 2026, पंतप्रधान).
- संबंधित उपक्रम: रिड्यूस-रीयूज-रिसायकल केंद्र (संकल्प भवन), स्वच्छ भारत चाचणी मंच (सीएसआयआर-सीएमईआरआय), स्वच्छता स्टार्टअप्सची तिसरी तुकडी (आयआयटी कानपूर), वर्तन बदल डिजिटल कोष; उत्तर प्रदेशातील 6 शहरे.
मूलभूत ज्ञान
- स्वच्छ भारत मिशन-शहरी 2.0: स्वच्छ भारत मिशनचा शहरी घटक; प्रगती-50 याच चौकटीत राबवला जात आहे.
- प्रमुख कामगिरी निर्देशक (केपीआय): मोजता येण्याजोग्या लक्ष्यांवर आधारित कामगिरी तपासण्याची सार्वजनिक प्रशासनातील पद्धत.
- सीएसआयआर-सीएमईआरआय: वैज्ञानिक व औद्योगिक संशोधन परिषदेची केंद्रीय यांत्रिक अभियांत्रिकी संशोधन संस्था.
हे का महत्त्वाचे?
स्वच्छतेसाठी सर्व शहरांऐवजी निवडक 50 आदर्श शहरांवर लक्ष केंद्रित करणे ही 'आदर्श निर्माण करून इतरांना प्रेरणा' देणारी रणनीती आहे. केपीआय-आधारित अंमलबजावणी आणि एक महिन्याआड आढावा यामुळे उत्तरदायित्व वाढू शकते, तर तंत्रज्ञान-आधारित देखरेखीमुळे प्रगती मोजता येईल. राजधान्या, तीर्थक्षेत्रे आणि पर्यटन केंद्रांचा समावेश असल्याने स्वच्छतेचा थेट संबंध पर्यटन आणि शहरी जीवनमानाशी जोडला जातो. नागरिक सहभाग आणि वर्तन बदल हे घटक या मोहिमेच्या दीर्घकालीन यशासाठी निर्णायक ठरतील.