सारांश
भारताच्या कावेरी ड्राय इंजिन कार्यक्रमाने सप्टेंबर 2026 मध्ये रशियातील उच्च-उंचीवरील आणि उड्डाण चाचण्यांदरम्यान 48.5 किलोन्यूटन इतका कमाल ड्राय थ्रस्ट नोंदवून महत्त्वाचा टप्पा गाठला; इंजिनाचे लक्ष्य ड्राय थ्रस्ट सुमारे 46 किलोन्यूटन आहे. 'कावेरी डेरिव्हेटिव्ह इंजिन' असेही म्हटले जाणारे हे इंजिन संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटनेच्या (डीआरडीओ) बंगळुरू येथील गॅस टर्बाइन संशोधन संस्थेकडून नियोजित 'घातक' स्टेल्थ मानवरहित लढाऊ हवाई वाहनासाठी विकसित केले जात आहे. चाचण्या रशियातील सेंट्रल इन्स्टिट्यूट ऑफ एव्हिएशन मोटर्स आणि ग्रोमोव्ह फ्लाइट रिसर्च इन्स्टिट्यूट येथे झाल्या; त्यात सुधारित आयएल-76 उड्डाण चाचणी विमानावरील एक सामान्य इंजिन कावेरी इंजिनाने बदलून प्रत्यक्ष उड्डाण परिस्थितीत त्याची चाचणी घेण्यात आली.
संरक्षण मंत्रालयाने स्वदेशी ड्राय कावेरी इंजिनाच्या प्रमाणनासाठी 2026 हे लक्ष्य वर्ष ठेवले असून सैनिकी विमान उड्डाणयोग्यता व प्रमाणन केंद्र चाचणी माहितीची तपासणी करून उड्डाणयोग्यता मंजुरी देईल; त्यानंतर इंजिनाचे प्लॅटफॉर्मशी एकत्रीकरण होईल. आफ्टरबर्नरशिवायच्या कावेरी इंजिनाला 23 डिसेंबर 2024 रोजी उड्डाणातील चाचणीसाठी मंजुरी मिळाली होती, तर अधिक शक्तिशाली 'कावेरी 2.0' मध्ये 55-60 किलोन्यूटन ड्राय थ्रस्ट आणि आफ्टरबर्नरसह 90-100 किलोन्यूटन थ्रस्टचे लक्ष्य आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- कमाल ड्राय थ्रस्ट: 48.5 किलोन्यूटन (लक्ष्य सुमारे 46); चाचणी स्थळ: रशिया; चाचणी विमान: सुधारित आयएल-76 (एक इंजिन बदलले).
- विकासक: जीटीआरई, बंगळुरू (डीआरडीओ); उद्देश: 'घातक' स्टेल्थ मानवरहित लढाऊ हवाई वाहन; प्रमाणन लक्ष्य वर्ष: 2026.
- आफ्टरबर्नरविरहित इंजिनाला उड्डाण चाचणी मंजुरी: 23 डिसेंबर 2024; कावेरी 2.0: 55-60 किलोन्यूटन (ड्राय) आणि 90-100 किलोन्यूटन (आफ्टरबर्नरसह).
मूलभूत ज्ञान
- ड्राय थ्रस्ट: आफ्टरबर्नरचा वापर न करता जेट इंजिनाने निर्माण केलेला थ्रस्ट; आफ्टरबर्नर म्हणजे एक्झॉस्टमध्ये इंधन फवारून थ्रस्ट वाढवणारी यंत्रणा.
- गॅस टर्बाइन संशोधन संस्था (जीटीआरई): बंगळुरू येथील ही संस्था डीआरडीओच्या अखत्यारीत असून भारताच्या स्वदेशी विमान इंजिन विकासाचे काम करते.
- उड्डाण चाचणी मंच: इंजिनाची प्रत्यक्ष उड्डाण परिस्थितीतील कामगिरी तपासण्यासाठी मोठ्या विमानावर चाचणी इंजिन बसवले जाते; येथे आयएल-76 हे चार इंजिनांचे वाहतूक विमान वापरले.
हे का महत्त्वाचे?
स्वदेशी विमान इंजिनाचा विकास हा संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरतेचा महत्त्वाचा भाग आहे. लक्ष्यापेक्षा जास्त थ्रस्ट नोंदवल्याने प्रमाणन प्रक्रियेसाठी सकारात्मक पार्श्वभूमी तयार होते, मात्र उड्डाणयोग्यता मंजुरी आणि प्लॅटफॉर्मशी एकत्रीकरण हे पुढचे निर्णायक टप्पे आहेत. चाचण्या रशियातील संस्थांमध्ये झाल्याने तंत्रज्ञान सहकार्य आणि स्वदेशी चाचणी सुविधा यांचा समतोल हा धोरणात्मक चर्चेचा मुद्दा ठरू शकतो. मुख्य परीक्षेत संरक्षण स्वावलंबन आणि प्रमाणन प्रक्रिया या दृष्टीने हा विषय उपयुक्त आहे.