सारांश
झारखंडचे पारंपरिक लोक तालवाद्य 'मांदर' याला 28-29 सप्टेंबर 2026 रोजी चेन्नई येथील भौगोलिक मानांकन नोंदणी कार्यालयाकडून भौगोलिक मानांकन (जीआय) मिळाले. या नोंदणीमुळे हे वाद्य त्याच्या भौगोलिक उत्पत्तीशी, पारंपरिक कारागिरीशी आणि झारखंडच्या आदिवासी व लोकपरंपरेतील सांस्कृतिक ओळखीशी जोडले गेले आहे. मांदराचे शरीर लाल मातीचे दंडगोलाकार असून दोन्ही टोकांना वेगवेगळ्या आकारांची चामड्याने झाकलेली तोंडे असतात आणि ते झारखंडच्या लोकसंगीतात व आदिवासी सांस्कृतिक प्रथांमध्ये वापरले जाते.
या जीआय अर्जाची दाखल तारीख 24 सप्टेंबर 2021 असून तो गुमला जिल्ह्यातील जरजट्टा गावातील रायदीह मांदर उत्पादक कंपनी लिमिटेडने दाखल केला होता. नोंदणीची अंतिम सुनावणी जानेवारी 2025 मध्ये दिल्ली येथे झाली आणि अर्जात कारागिरी, स्थानिक लाल माती, स्वदेशी निर्मिती पद्धती आणि 1915 पासूनच्या अभिलेखांचे संदर्भ होते. अर्जात सरत चंद्र रॉय, तारक चंद्र दास आणि डब्ल्यू.
जी. आर्चर यांच्या लेखनाचे तसेच पटणा संग्रहालय आणि बिहार जिल्हा गॅझेटियरमधील अभिलेखांचे संदर्भ देण्यात आले होते.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- मांदर: झारखंडचे लोक तालवाद्य; लाल मातीचे दंडगोलाकार शरीर; दोन्ही टोकांना चामड्याचे आच्छादन असलेली वेगवेगळ्या आकारांची तोंडे.
- जीआय मिळाल्याची तारीख: 28-29 सप्टेंबर 2026; अर्ज दाखल: 24 सप्टेंबर 2021 (रायदीह मांदर उत्पादक कंपनी, जरजट्टा गाव, गुमला जिल्हा); अंतिम सुनावणी: जानेवारी 2025, दिल्ली.
- अभिलेख: 1915 पासूनचे संदर्भ; संदर्भ लेखक: सरत चंद्र रॉय, तारक चंद्र दास, डब्ल्यू. जी. आर्चर; पटणा संग्रहालय आणि बिहार जिल्हा गॅझेटियर.
मूलभूत ज्ञान
- भौगोलिक मानांकन (जीआय): विशिष्ट भौगोलिक उत्पत्तीशी जोडलेली गुणवत्ता, प्रतिष्ठा किंवा वैशिष्ट्ये असलेल्या वस्तूंना दिले जाणारे बौद्धिक संपदा संरक्षण.
- कायदा आणि कार्यालय: वस्तूंचे भौगोलिक मानांकन (नोंदणी आणि संरक्षण) अधिनियम, 1999; नोंदणी कार्यालय चेन्नई येथे; पेटंट, डिझाइन आणि व्यापारचिन्ह नियंत्रक जनरल यांच्या अखत्यारीत.
- झारखंडची इतर जीआय उत्पादने: सोहराई-खोवर चित्रकला आणि कोडरमाचा केसरिया कलाकंद.
हे का महत्त्वाचे?
जीआय मानांकनामुळे मांदराला देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारात वेगळी कायदेशीर ओळख मिळते आणि भारताच्या संरक्षित पारंपरिक उत्पादनांच्या यादीत त्याचा समावेश होतो. यातून स्थानिक कारागीर आणि उत्पादक संस्थांना बनावट उत्पादनांपासून संरक्षण आणि बाजारात प्रतिष्ठा मिळू शकते. आदिवासी संस्कृती, लोककला आणि बौद्धिक संपदा संरक्षण या विषयांसाठी हे उदाहरण उपयुक्त आहे. जीआय अर्जाला अनेक वर्षे लागू शकतात (येथे 2021 ते 2026), ही प्रक्रियेतील वेळ मोजणीही परीक्षेत विचारली जाऊ शकते.