सारांश
मध्य प्रदेशचे मुख्यमंत्री डॉ. मोहन यादव यांनी 11 ऑक्टोबर 2026 रोजी कान्हा व्याघ्र प्रकल्पाच्या सुपखार परिक्षेत्रातील 17 हेक्टरच्या कुंपणात आठ जंगली पाणम्हशी सोडल्या. आसामच्या काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यानातून आणलेल्या या प्राण्यांचा समावेश या प्रजातीला मध्य प्रदेशात पुन्हा आणण्याच्या टप्प्याटप्प्याच्या कार्यक्रमात आहे; सुमारे शतकापूर्वी ही प्रजाती राज्यातील जंगलांतून नाहीशी झाली होती.
चार पाणम्हशींचा (तीन माद्या आणि एक नर) पहिला गट 28 एप्रिल 2026 रोजी आणि तितक्याच रचनेचा दुसरा गट 9 मे 2026 रोजी कान्हात पोहोचला; आठांमध्ये सहा माद्या आणि दोन नर आहेत. 17 हेक्टरच्या कुंपणात जाण्यापूर्वी त्यांना एक हेक्टरच्या कुंपणात अनुकूलन आणि विलगीकरणासाठी ठेवले होते, आणि पावसाळ्यानंतर त्यांना नैसर्गिक अधिवासात सोडण्यासाठी हळूहळू तयार केले जाईल. मध्य प्रदेश तीन वर्षांत कान्हा परिसरात 50 जंगली पाणम्हशी आणण्याची योजना आखत आहे आणि आसामने त्या टप्प्याटप्प्याने देण्याचे मान्य केले आहे; सध्याच्या आठ पाणम्हशी अद्याप खुल्या जंगलात सोडलेल्या नाहीत.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- घटना: 11 ऑक्टोबर 2026; मुख्यमंत्री डॉ. मोहन यादव; सुपखार परिक्षेत्र; 17 हेक्टरचे कुंपण; आठ पाणम्हशी (सहा माद्या आणि दोन नर).
- आगमन: पहिला गट 28 एप्रिल 2026, दुसरा गट 9 मे 2026; स्रोत — काझीरंगा (आसाम); अनुकूलन आणि विलगीकरण — एक हेक्टरचे कुंपण.
- योजना: तीन वर्षांत 50 पाणम्हशी, आसामकडून टप्प्याटप्प्याने; पावसाळ्यानंतर नैसर्गिक अधिवासात सोडण्याची तयारी.
मूलभूत ज्ञान
- जंगली पाणम्हैस (ब्युबालस अर्नी) ही दक्षिण आणि आग्नेय आशियातील मोठी गोवंशीय प्रजाती असून आययूसीएनच्या लाल यादीत ती संकटग्रस्त म्हणून वर्गीकृत आहे आणि वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, 1972 च्या अनुसूची 1 मध्ये तिचा समावेश आहे.
- कान्हा व्याघ्र प्रकल्प मध्य प्रदेशातील मैकल रांगेत असून कान्हा राष्ट्रीय उद्यानाची स्थापना 1955 मध्ये झाली; कान्हाचा समावेश 1973 मध्ये प्रकल्प व्याघ्र (प्रोजेक्ट टायगर) मध्ये झाला.
- काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान आसाममध्ये असून तेही व्याघ्र प्रकल्प आहे; विलगीकरणामुळे प्राण्यांच्या गटांमध्ये संसर्गजन्य रोगांचा प्रसार होण्याचा धोका कमी होतो.
हे का महत्त्वाचे?
एखादी प्रजाती पुन्हा आणणे हा संवर्धनातील महत्त्वाचा टप्पा असून टप्प्याटप्प्याने अनुकूलन, विलगीकरण आणि पावसाळ्यानंतर मुक्त करणे ही प्रक्रिया वैज्ञानिक व्यवस्थापन दाखवते. आसाम ते मध्य प्रदेश हे आंतरराज्य सहकार्य जैवविविधता संवर्धनातील सहकार्य दर्शवते. गवताळ प्रदेश, पाणथळ आणि अधिवास पुनर्स्थापना हे मुद्दे मुख्य परीक्षेत पर्यावरण विषयात उपयुक्त ठरतात. खरे यश म्हणजे जंगलात मुक्त केल्यानंतर या प्राण्यांचे जगणे आणि प्रजनन, जे अद्याप पुढचे टप्पे आहेत.