सारांश
गुजरातमधील अंबाजी मंदिरातील पारंपरिक गोड प्रसाद ‘अंबाजी मोहनथाळ’ला 8 ऑक्टोबर 2026 रोजी भौगोलिक मानांकन (जीआय) मिळाले; अर्ज श्री आरासुरी अंबाजी माता देवस्थान ट्रस्टने 1 ऑक्टोबर 2026 रोजी सादर केला होता. शारदीय नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी, 11 ऑक्टोबर 2026 रोजी, पेटंट, डिझाइन आणि ट्रेड मार्कचे महानियंत्रक आणि भौगोलिक मानांकन निबंधक प्रा. (डॉ.) उन्नत पी.
पंडित यांनी प्रमाणपत्र बनासकांठाचे जिल्हाधिकारी आणि मंदिर ट्रस्टचे व्यवस्थापकीय विश्वस्त मिहीर पटेल यांना सुपूर्द केले. नोंदणी वर्ग 30 अंतर्गत (मिठाई आणि गोड पदार्थांसह) असून जीआय संरक्षण ‘अंबाजी मोहनथाळ’ या नावाला लागू आहे. भारतात जीआयची नोंदणी भौगोलिक मानांकन (नोंदणी आणि संरक्षण) कायदा, 1999 अंतर्गत होते आणि नोंदणीकृत जीआयचे संरक्षण 10 वर्षांसाठी असून ते 10-10 वर्षांच्या पुढील कालावधीसाठी नूतनीकरण करता येते.
मोहनथाळ बेसन, साखर आणि तुपापासून बनतो आणि अंबाजी मंदिर बनासकांठा जिल्ह्यात असून भारतातील प्रमुख शक्तिपीठांपैकी एक आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- मानांकन: 8 ऑक्टोबर 2026; अर्ज 1 ऑक्टोबर 2026 रोजी; अर्जदार — श्री आरासुरी अंबाजी माता देवस्थान ट्रस्ट; वर्ग 30.
- प्रमाणपत्र: 11 ऑक्टोबर 2026, शारदीय नवरात्रीचा पहिला दिवस; प्रदान — प्रा. (डॉ.) उन्नत पी. पंडित; स्वीकार — मिहीर पटेल.
- कायदा: 1999; जीआयचा कालावधी 10 वर्षे, नूतनीकरण 10-10 वर्षांनी; अंबाजी मंदिर — बनासकांठा, गुजरात.
मूलभूत ज्ञान
- जीआय हा वस्तूचे मूळ विशिष्ट प्रदेशाशी जोडणारा निर्देशक आहे, जिथे गुणवत्ता, प्रतिष्ठा किंवा वैशिष्ट्य त्या भौगोलिक उत्पत्तीशी निगडित असते; या कायद्यात कृषी, नैसर्गिक आणि उत्पादित वस्तूंचा समावेश आहे.
- जीआय नोंदणी कार्यालय पेटंट, डिझाइन आणि ट्रेड मार्कच्या महानियंत्रकांच्या अखत्यारीत चालते.
- नोंदणीमुळे अधिकृत वापरकर्त्यांना नोंदणीकृत वस्तूसाठी जीआय वापरण्याचा हक्क मिळतो आणि अनधिकृत वापराविरुद्ध कायदेशीर संरक्षण मिळते.
हे का महत्त्वाचे?
जीआय मानांकन पारंपरिक खाद्यपदार्थाला कायदेशीर संरक्षण देते, नावाचा अनधिकृत वापर रोखते आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था, पर्यटन व धार्मिक वारशाला चालना देते. प्रसाद या गोड पदार्थाला मिळालेले मानांकन सांस्कृतिक वारसा आणि बौद्धिक संपदा संरक्षण यांचा संगम दर्शवते. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी जीआय कायदा, नोंदणी प्रक्रिया आणि स्थानिक उत्पादनांचे ब्रँडिंग हे मुद्दे उपयुक्त ठरतात.