सारांश
युरेनियम कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेडने (यूसीआयएल) 4 ऑक्टोबर 2026 रोजी झारखंडमधील जादुगुडा येथे आपल्या हिरक महोत्सवी वर्षाच्या समारंभांना सुरुवात केली. यूसीआयएल 1967 मध्ये स्थापन झाली असून अणुऊर्जा विभागाअंतर्गत (डीएई) सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम म्हणून काम करते; जादुगुडा खाणीने 1967 मध्ये कामकाज सुरू केले आणि ती भारतातील पहिली युरेनियम खाण होती. यूसीआयएल भारतात युरेनियम खाणकाम आणि प्रक्रिया करते; युरेनियम हा अणुऊर्जा रिॲक्टरमध्ये इंधन म्हणून वापरला जाणारा किरणोत्सारी धातू आहे.
जादुगुडा ही भूमिगत युरेनियम खाणकामासाठी ओळखली जाते आणि तेथे 815 मीटर पातळी असून ती भूमिगत कामकाज आणि संबंधित वैज्ञानिक उपक्रमांसाठी वापरली जाते; नरवापहाड हे यूसीआयएलचे आणखी एक युरेनियम खाण क्षेत्र आहे. समारंभात जादुगुडा येथील संशोधन व विकास केंद्रातील तंत्रज्ञान प्रात्यक्षिक पथदर्शी प्रकल्पाला भेट देण्यात आली, साहा इन्स्टिट्यूट ऑफ न्यूक्लियर फिजिक्सच्या डार्क मॅटर प्रयोगशाळेचे प्रस्तावित ठिकाणही जादुगुडा खाणीच्या 815 मीटर पातळीवर नियोजित आहे, नरवापहाड येथील यूसीआयएलच्या माहिती केंद्रात पत्रकारांची कार्यशाळा झाली आणि शालेय विद्यार्थ्यांसाठी डीएई तंत्रज्ञान प्रदर्शन भरवण्यात आले. भारताने 2047 पर्यंत 100 गिगावॉट अणुऊर्जा क्षमतेचे लक्ष्य ठेवले असून यूसीआयएलने देशाच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमासाठी इंधन पुरवठा सुरक्षित करण्याची भूमिका सांगितली आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- यूसीआयएल: 1967 मध्ये स्थापना; अणुऊर्जा विभागाअंतर्गत सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम; हिरक महोत्सवी वर्ष सुरू — 4 ऑक्टोबर 2026, जादुगुडा.
- जादुगुडा खाण: 1967 मध्ये सुरू, भारतातील पहिली युरेनियम खाण; 815 मीटर पातळी; साहा इन्स्टिट्यूट ऑफ न्यूक्लियर फिजिक्सच्या डार्क मॅटर प्रयोगशाळेचे प्रस्तावित ठिकाण.
- राष्ट्रीय संदर्भ: 2047 पर्यंत 100 गिगावॉट अणुऊर्जा क्षमतेचे लक्ष्य.
मूलभूत ज्ञान
- अणुऊर्जा आयोग हे भारताच्या अणुऊर्जा क्षेत्रातील सर्वोच्च धोरण-निर्धारक मंडळ आहे.
- युरेनियम हे अणुभट्ट्यांमध्ये वीजनिर्मितीसाठी वापरले जाणारे मुख्य इंधन आहे.
- जादुगुडा झारखंडमध्ये असून ती भूमिगत युरेनियम खाणकामासाठी ओळखली जाते; नरवापहाड हे यूसीआयएलचे आणखी एक खाण क्षेत्र आहे.
हे का महत्त्वाचे?
देशातील पहिल्या युरेनियम खाणीचा इतिहास आणि भविष्यातील 100 गिगावॉट अणुऊर्जेचे लक्ष्य यांचा संबंध भारताच्या ऊर्जा सुरक्षा धोरणाशी जोडलेला आहे, कारण अणुऊर्जेसाठी इंधन पुरवठ्याची सुरक्षितता निर्णायक आहे. 815 मीटर पातळीवर प्रस्तावित डार्क मॅटर प्रयोगशाळा भूमिगत खाण पायाभूत सुविधांचा वैज्ञानिक संशोधनासाठी वापर दाखवते. अणुऊर्जा आणि खनिज संपत्ती हे विषय पूर्व आणि मुख्य परीक्षेसाठी उपयुक्त आहेत. बातमीनुसार यूसीआयएल 1967 मध्ये स्थापन झाली असताना 2026 मध्ये "हिरक महोत्सवी वर्ष" (60 वर्षे) सुरू होत असल्याचे म्हटले आहे, तर 1967 ते 2026 हा कालावधी 59 वर्षांचा आहे; म्हणून ही गोष्ट वेगळ्या स्रोतातून तपासावी.