सारांश
भारताचे परराष्ट्रमंत्री एस. जयशंकर यांनी 4 ऑक्टोबर 2026 रोजी अमेरिका सध्याच्या आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेत "अधिक एकाकी शक्ती" बनल्याचे वक्तव्य केले. म्युनिक सुरक्षा परिषदेच्या 62 व्या आवृत्तीत (बातमीनुसार नवी दिल्लीत) आणि म्युनिक नेत्यांच्या बैठकीत त्यांनी अमेरिकेचे "मूलगामी पुनर्स्थापन" आणि चीनचा उदय ही जागतिक भूराजकारणाची दोन मध्यवर्ती वैशिष्ट्ये असल्याचा उल्लेख केला.
अमेरिका आणि चीन या नाममात्र जीडीपीनुसार दोन सर्वात मोठ्या अर्थव्यवस्था असून सध्याच्या धोरणात्मक स्पर्धेतील मध्यवर्ती घटक आहेत. आंतरराष्ट्रीय संबंधांत "शस्त्रीकरण" ही संज्ञा व्यापार, तंत्रज्ञान, वित्त, ऊर्जा किंवा पुरवठा साखळ्यांचा राज्यसत्तेचे साधन म्हणून वापर यासाठी वापरतात. मध्यम शक्ती म्हणजे मध्यम लष्करी, आर्थिक आणि राजनैतिक क्षमता असलेली राष्ट्रे; स्वावलंबन, भागीदारींचे वैविध्यीकरण आणि जोखीम कमी करणे ही एकाच भागीदारावरील अवलंबित्व कमी करण्याची धोरणे आहेत.
हिंद-प्रशांत हा हिंदी महासागर आणि प्रशांत महासागर यांना जोडणाऱ्या सागरी क्षेत्रासाठी वापरला जाणारा भू-राजकीय शब्द असून या क्षेत्रातील भारत-अमेरिका सागरी सुरक्षा सहकार्यात नौदल समन्वय, सागरी मार्गांची सुरक्षा आणि प्रादेशिक स्थैर्य यांचा समावेश आहे. भारत हा सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या मोठ्या अर्थव्यवस्थांपैकी एक असून डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा त्याच्या तंत्रज्ञान धोरणाच्या केंद्रस्थानी आहेत.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- वक्तव्य: अमेरिका "अधिक एकाकी शक्ती" (4 ऑक्टोबर 2026); दोन मध्यवर्ती वैशिष्ट्ये — अमेरिकेचे "मूलगामी पुनर्स्थापन" आणि चीनचा उदय.
- मंच: म्युनिक सुरक्षा परिषदेची 62 वी आवृत्ती आणि म्युनिक नेत्यांची बैठक (बातमीनुसार नवी दिल्लीत).
- संकल्पना: शस्त्रीकरण, मध्यम शक्ती, जोखीम कमी करणे (डी-रिस्किंग), वैविध्यीकरण, हिंद-प्रशांत, मानवकेंद्री कृत्रिम बुद्धिमत्ता.
मूलभूत ज्ञान
- म्युनिक सुरक्षा परिषद: आंतरराष्ट्रीय सुरक्षा आणि संरक्षण धोरणावरील प्रमुख वार्षिक मंच.
- हिंद-प्रशांत चौकटीत हिंदी महासागर क्षेत्र आणि पश्चिम व मध्य प्रशांत सागरी क्षेत्रे यांचा समावेश होतो.
- भारताचे परराष्ट्र मंत्रालय देशाचे परराष्ट्र धोरण आणि राजनैतिक संबंध हाताळते.
हे का महत्त्वाचे?
भारताचे परराष्ट्रमंत्री अमेरिकेचे "मूलगामी पुनर्स्थापन" आणि चीनचा उदय यांना जागतिक भूराजकारणाचे केंद्र मानतात, यावरून भारताची बहुध्रुवीय व्यवस्थेतील भूमिका आणि धोरणात्मक स्वायत्ततेची भाषा अधोरेखित होते. व्यापार, तंत्रज्ञान आणि पुरवठा साखळ्यांचे शस्त्रीकरण होत असताना भागीदारींचे वैविध्यीकरण आणि जोखीम कमी करणे हे मध्यम शक्तींसाठी महत्त्वाचे धोरण ठरते. हिंद-प्रशांत सहकार्य आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेसारखे विषय मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीतील आंतरराष्ट्रीय संबंध घटकासाठी उपयुक्त आहेत. बातमीतील स्थळाचा तपशील (म्युनिक सुरक्षा परिषद नवी दिल्लीत) संशयास्पद वाटत असल्याने मूळ स्रोतातून खातरजमा करावी.