सारांश
भारतीय रेल्वेने असुरक्षित रेल्वे पट्ट्यांवर हत्ती आणि रेल्वे यांच्यातील धडका कमी करण्यासाठी एआय आधारित प्रणाली, वेग निर्बंध आणि वन्यजीव प्रतिरोधक उपाय वापरले आहेत. ईशान्य सीमा रेल्वेने (एनएफआर) जानेवारी ते सप्टेंबर 2026 या काळात अलीपुरद्वार, लुमडिंग, तिनसुकिया आणि रंगिया विभागांत 255 हत्ती वाचवले. घुसखोरी शोध प्रणाली (आयडीएस) ही हत्तींच्या मार्गिकांतील रुळांवर वापरली जाणारी एआय आधारित सुरक्षा प्रणाली असून ती वितरित ध्वनिक प्रणाली (डीएएस) तंत्रज्ञानाद्वारे रुळांजवळील हत्तींच्या हालचाली ओळखते आणि लोको पायलट, स्थानक प्रबंधक व नियंत्रण कक्षांना रिअल-टाइम सूचना पाठवते.
4 फेब्रुवारी 2026 पर्यंत वन विभागाने ओळखलेल्या ईशान्य सीमा रेल्वेतील 141 मार्ग किलोमीटर संवेदनशील ठिकाणी ही प्रणाली कार्यरत होती, तर भारतीय रेल्वेने एनएफआर, ईसीओआर, एसआर, एनआर, एसईआर, एनईआर, डब्ल्यूआर आणि ईसीआर यांसाठी 1,158 मार्ग किलोमीटरवर ₹208 कोटी खर्चाची आयडीएस कामे मंजूर केली आहेत. "प्लॅन बी" ही रेल्वेची हत्ती प्रतिरोधक प्रणाली असून तीत असुरक्षित ठिकाणी वाढवलेले मधमाश्यांचे आवाज वापरले जातात. रात्रीचे आणि तात्पुरते वेग निर्बंध, वाढीव गस्त, इशारा फलक, रुळांजवळील वनस्पती हटवणे आणि वन्यजीवांसाठी भुयारी मार्ग हे इतर उपाय आहेत.
"गजराज एआय" ही हत्तींच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणारी प्रणाली असून 13 ऑगस्ट 2026 पर्यंत तिने सुमारे 9,500 सुरक्षित हत्ती ओलांडणी शक्य केल्या आणि देखरेखीखालील पट्ट्यावर हत्ती मृत्यू शून्य नोंदले गेले.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- ईशान्य सीमा रेल्वे: जानेवारी ते सप्टेंबर 2026 मध्ये 255 हत्ती वाचवले; विभाग — अलीपुरद्वार, लुमडिंग, तिनसुकिया, रंगिया.
- आयडीएस: 4 फेब्रुवारी 2026 पर्यंत 141 मार्ग किलोमीटरवर कार्यरत; 1,158 मार्ग किलोमीटरसाठी ₹208 कोटींची कामे मंजूर; तंत्रज्ञान — वितरित ध्वनिक प्रणाली.
- प्लॅन बी: मधमाश्यांचे वाढवलेले आवाज; गजराज एआय: 13 ऑगस्ट 2026 पर्यंत सुमारे 9,500 सुरक्षित ओलांडणी आणि हत्ती मृत्यू शून्य.
मूलभूत ज्ञान
- ईशान्य सीमा रेल्वे ही भारताच्या ईशान्य भागात कार्यरत असून तेथे हत्तींच्या मार्गिका रेल्वे मार्गांना छेदतात.
- वितरित ध्वनिक प्रणाली तंत्रज्ञान रेल्वे मार्गालगत रिअल-टाइम ध्वनिक शोधासाठी वापरले जाते.
- मार्ग किलोमीटर हे रेल्वे नियोजनात रेल्वे मार्गाची लांबी मोजण्याचे एकक आहे.
हे का महत्त्वाचे?
हत्ती-रेल्वे धडका ही वन्यजीव संवर्धन आणि रेल्वे सुरक्षा या दोन्हींशी निगडित समस्या असून एआय, ध्वनिक संवेदन आणि वर्तनात्मक प्रतिरोधक उपायांचा एकत्रित वापर तंत्रज्ञान-आधारित संवर्धनाचे उदाहरण ठरतो. 1,158 मार्ग किलोमीटरसाठी मंजूर झालेली कामे देशभरातील अनेक रेल्वे विभागांपर्यंत हे मॉडेल विस्तारण्याची दिशा दाखवतात. पर्यावरण, तंत्रज्ञान आणि पायाभूत सुविधा या विषयांत उपायांची नावे आणि आकडे परीक्षेसाठी महत्त्वाचे आहेत. बातमीतील शीर्षकात "एआय आधारित प्लॅन बी" असे आहे, पण मजकुरात प्लॅन बी म्हणजे मधमाश्यांचे आवाज वापरणारी प्रणाली आहे आणि एआय आधारित प्रणाली आयडीएस आणि गजराज आहेत, हे लक्षात घ्यावे.