सीसीएमबीचे संशोधन: क्षयरोग जंतूतील कमकुवत दुवे सापडले!
सारांश
10 नोव्हेंबर 2026 रोजी हैदराबादमधील सीएसआयआर-कोशिकीय आणि आण्विक जीवशास्त्र केंद्रातील (सीसीएमबी) संशोधकांनी क्षयरोगाला (टीबी) कारणीभूत मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलोसिस जंतूतील कमकुवत दुवे ओळखले. हे निष्कर्ष औषध-लक्ष्ये ओळखण्यास मदत करू शकतात, पण औषधे विकसित करण्यासाठी आणखी अनेक वर्षांचे संशोधन लागेल; जगातील सुमारे एक चतुर्थांश टीबी रुग्ण आणि औषध-प्रतिरोधी संसर्गांपैकी सुमारे एक तृतीयांश भारतात आहेत. सीसीएमबीचे संचालक विनय कुमार नंदिकूरी यांच्या नेतृत्वाखालील पथकाने जंतूची प्रथिने-निर्यात यंत्रणा नकाशाबद्ध केली; प्रियदर्शिनी सान्याल आणि जगदीश्वरी उप्पाडा या संयुक्त प्रथम लेखिकांनी चेन्नईतील गणितीय विज्ञान संस्था (अरीजित सामल यांच्या नेतृत्वाखाली) आणि फरिदाबादमधील भाषांतरात्मक आरोग्य विज्ञान व तंत्रज्ञान संस्था यांच्यासोबत काम केले.
संगणकीय प्रतिमान आणि प्रयोगशाळेतील प्रयोगांतून या जाळ्यातील 92 प्रमुख घटक आणि सुमारे 200 आण्विक अभिक्रिया ओळखल्या गेल्या; त्यात सामान्य सेक मार्ग, ट्विन-आर्जिनिन ट्रान्सलोकेशन (टॅट) प्रणाली आणि विशेष ईएसएक्स स्राव प्रणालींचा समावेश आहे. क्रिस्पर-आधारित जनुक-शांतीकरणाद्वारे संशोधकांनी सेकए1 आणि टॅट मार्गांची क्रिया कमी केली, तेव्हा प्रयोगशाळेतील संवर्धनात आणि रोगप्रतिकारक पेशींच्या आत जंतूची वाढ झपाट्याने घटली. यामुळे सेकए1 शी संबंधित 100 पेक्षा जास्त आणि टॅटशी संबंधित सुमारे 140 प्रथिनांची निर्यात बाधित झाली आणि जंतूचा पेशी-पटल अस्थिर व अधिक पारगम्य झाला.
निष्कर्ष ‘मॉलिक्युलर अँड सेल्युलर प्रोटिओमिक्स’ या समीक्षित नियतकालिकात प्रसिद्ध झाले.
🎯 परीक्षेसाठी मुद्दे
- संस्था: सीएसआयआर-सीसीएमबी, हैदराबाद; संचालक विनय कुमार नंदिकूरी; सहयोगी — गणितीय विज्ञान संस्था (चेन्नई) आणि भाषांतरात्मक आरोग्य विज्ञान व तंत्रज्ञान संस्था (फरिदाबाद).
- संख्या: 92 प्रमुख घटक; सुमारे 200 आण्विक अभिक्रिया; सेकए1 — 100 पेक्षा जास्त प्रथिने; टॅट — सुमारे 140; भारतात जागतिक टीबीचा सुमारे एक चतुर्थांश आणि औषध-प्रतिरोधी संसर्गाचा सुमारे एक तृतीयांश भाग.
- पद्धत आणि प्रसिद्धी: क्रिस्पर-आधारित जनुक-शांतीकरण; मार्ग — सामान्य सेक, टॅट, ईएसएक्स (टाइप 7 स्राव प्रणाली); ‘मॉलिक्युलर अँड सेल्युलर प्रोटिओमिक्स’ मध्ये प्रसिद्ध.
📚 मूलभूत ज्ञान
- मायकोबॅक्टेरियाचे आवरण: बाह्य पटल मायकोलिक आम्लांनी समृद्ध असून कमी पारगम्यतेचा अडथळा तयार करते, ज्यामुळे अनेक प्रतिजैविकांचा प्रवेश मर्यादित होतो.
- सेक वाहतूक: जंतूंमध्ये सेकए एटीपीच्या ऊर्जेने मुख्यतः उलगडलेली प्रथिने सेकवायईजी पटल-वाहिनीतून ढकलतो; यामुळे सेक वाहतूक टॅट निर्यातीपेक्षा वेगळी ठरते.
- टॅट ऊर्जा: टॅट यंत्रणा ट्विन-आर्जिनिन आकृतिबंध असलेले सिग्नल पेप्टाइड ओळखते आणि प्रोटॉन गती बलाच्या साहाय्याने घडी झालेली प्रथिने पटलापलीकडे नेते.
हे का महत्त्वाचे?
भारतात जागतिक टीबीचा सुमारे एक चतुर्थांश आणि औषध-प्रतिरोधी संसर्गाचा सुमारे एक तृतीयांश भाग असल्याने जंतूतील नव्या कमकुवत दुव्यांचा शोध महत्त्वाचा आहे. सेकए1 आणि टॅट मार्ग बाधित केल्याने जंतूचा पटल अस्थिर होतो, त्यामुळे ही प्रथिने-निर्यात यंत्रणा भविष्यात औषध-लक्ष्य ठरू शकते; मात्र प्रत्यक्ष औषध बनण्यास अनेक वर्षे लागतील. संगणकीय प्रतिमान आणि प्रयोग यांचा संगम तसेच सीएसआयआर आणि इतर संस्थांचे सहकार्य हे भारतीय संशोधनाचे बलस्थान दर्शवते. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, आरोग्य आणि क्षयरोग निर्मूलन या विषयांवरील मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी हे उपयुक्त आहे.
स्रोत: सीएसआयआर-सीसीएमबी / विज्ञान आणि तंत्रज्ञान वृत्त (10 नोव्हेंबर 2026)
© Study Katta · स्रोतासह शेअर करा