सारांश
इस्रोने 22 ऑक्टोबर 2026 रोजी जाहीर केले की ते एनव्हीएस-03 या स्वदेशी दिशादर्शन उपग्रहाचे प्रक्षेपण 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी आंध्र प्रदेशातील श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रावरून जीएसएलव्ही मार्क 2 या प्रक्षेपकाद्वारे करणार आहे. हा उपग्रह दुसऱ्या पिढीच्या एनव्हीएस मालिकेतील तिसरा आणि भारतीय प्रादेशिक दिशादर्शन उपग्रह प्रणाली (आयआरएनएसएस), म्हणजेच ‘नाविक’ मधील बारावा उपग्रह आहे. प्रक्षेपणाचे लक्ष्य सुरुवातीला 15 ते 20 ऑक्टोबर 2026 असे होते, तर मोहीम त्याआधी 2025 च्या अखेरीस नियोजित होती; पीएसएलव्हीला आलेल्या अलीकडील अडथळ्यांनंतर इस्रोने घेतलेल्या सावध भूमिकेमुळे वेळापत्रक बदलले.
जीएसएलव्ही मार्क 2 हा इस्रोने विकसित केलेला तीन टप्प्यांचा प्रक्षेपक असून त्याच्या टप्प्यांत घन, द्रव आणि क्रायोजेनिक प्रणोदन वापरले जाते. नाविक ही भारताची प्रादेशिक उपग्रह दिशादर्शन प्रणाली असून ती भारतावर आणि सीमेपलीकडे सुमारे 1,500 किलोमीटरपर्यंतच्या क्षेत्रात स्थाननिश्चिती, दिशादर्शन आणि वेळ सेवा देते; नागरी वापरकर्त्यांसाठी ‘स्टँडर्ड पोझिशनिंग’ सेवा आणि अधिकृत वापरकर्त्यांसाठी प्रतिबंधित सेवा हे तिचे दोन प्रकार आहेत. वृद्ध होत चाललेले उपग्रह आणि तांत्रिक अडचणींमुळे प्रणालीची स्वतंत्र स्थाननिश्चिती सेवा प्रभावित झाली असून एनव्हीएस-03 ती पूर्ववत करण्यास मदत करणार आहे.
एनव्हीएस-03 चे प्रक्षेपण वस्तुमान 2,232 किलोग्रॅम असून नियोजित मोहीम कालावधी 12 वर्षे आहे, आणि त्यात अहमदाबादच्या अंतराळ उपयोजन केंद्राने विकसित केलेले स्वदेशी रुबिडियम अणुघड्याळ बसवलेले आहे, ज्यामुळे पूर्वीच्या दिशादर्शन उपग्रहांमधील आयात घड्याळांवरील अवलंबित्व कमी होते.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- प्रक्षेपण: एनव्हीएस-03 — 30 ऑक्टोबर 2026, सतीश धवन अंतराळ केंद्र (श्रीहरिकोटा), जीएसएलव्ही मार्क 2; आधीचे लक्ष्य 15 ते 20 ऑक्टोबर 2026.
- उपग्रह: वस्तुमान 2,232 किलोग्रॅम; मोहीम कालावधी 12 वर्षे; स्वदेशी रुबिडियम अणुघड्याळ (अंतराळ उपयोजन केंद्र, अहमदाबाद).
- नाविक: भारत आणि सीमेपलीकडे सुमारे 1,500 किलोमीटर; नागरी ‘स्टँडर्ड पोझिशनिंग’ सेवा आणि प्रतिबंधित सेवा; आयआरएनएसएस — औपचारिक नाव.
मूलभूत ज्ञान
- सतीश धवन अंतराळ केंद्र आंध्र प्रदेशातील श्रीहरिकोटा येथे आहे.
- आयआरएनएसएस हे प्रणालीचे औपचारिक नाव असून ‘नाविक’ हे तिचे कार्यात्मक नाव आहे.
- अणुघड्याळे अत्यंत अचूक वेळ मोजतात; उपग्रह दिशादर्शनात उपग्रह आणि प्राप्तकर्ता यांच्यातील संकेतांचा प्रवासकाळ मोजण्यासाठी अचूक वेळ आवश्यक असते.
हे का महत्त्वाचे?
नाविक प्रणाली पूर्ववत झाल्यास भारताला परकीय दिशादर्शन प्रणालींवरील अवलंबित्व कमी करता येते, जे सामरिक आणि नागरी दोन्ही दृष्टींनी महत्त्वाचे आहे. स्वदेशी अणुघड्याळामुळे महत्त्वाच्या घटकांच्या आयातीवरील अवलंबित्व कमी होऊन तंत्रज्ञान स्वावलंबनाला बळ मिळते. पीएसएलव्हीच्या अडथळ्यांनंतरचे हे प्रक्षेपण इस्रोच्या विश्वासार्हतेसाठीही महत्त्वाची कसोटी ठरेल. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी अंतराळ तंत्रज्ञान, तंत्रज्ञान स्वावलंबन आणि सामरिक स्वायत्तता हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.