सारांश
भारतीय लष्कराचा नवा भूयुद्ध सिद्धांत संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह 22 ऑक्टोबर 2026 रोजी प्रकाशित करणार असून 2018 नंतरचा हा लष्कराचा पहिला भूयुद्ध सिद्धांत आहे; भविष्यातील संघर्षांसाठी सैन्याची तयारी करण्यासाठी धोरणात्मक आणि कार्यात्मक चौकट देणे हा त्याचा उद्देश आहे. आधुनिक युद्धाच्या बदलत्या स्वरूपाचा आणि लष्कराच्या लढाऊ सज्जतेचा विचार करून तो तयार केला असून त्यात ड्रोन, अचूक हल्ले आणि जाळ्याधारित कारवायांच्या वाढत्या वापराची दखल घेतली आहे. त्याच्या कार्यात्मक संदर्भात मे 2025 मधील ऑपरेशन सिंदूर, रशिया-युक्रेन युद्ध आणि पश्चिम आशियातील संघर्षांचा समावेश आहे.
लष्करी कमांडर परिषद ही लष्करी नेतृत्वाची द्विवार्षिक बैठक असून ऑक्टोबर 2026 ची परिषद 21 ते 23 ऑक्टोबर दरम्यान नवी दिल्लीत होत आहे आणि तिचे अध्यक्षपद लष्करप्रमुख जनरल धीरज सेठ भूषवत आहेत. परिषदेच्या कार्यक्रमपत्रिकेत बहु-क्षेत्रीय सुरक्षा, सेवांमधील समन्वय, संरक्षण पायाभूत सुविधांचे डिजिटल परिवर्तन, कार्यात्मक सज्जता आणि दीर्घकालीन परिवर्तन यांचा समावेश आहे. सप्टेंबर 2026 मध्ये जनरल सेठ यांनी तंत्रज्ञानदृष्ट्या प्रगत, अनुकूल आणि लवचिक दलासाठी ‘समर्थ’ हा सात-सूत्री आराखडा जाहीर केला होता.
संरक्षण दलप्रमुख जनरल एन. एस. राजा सुब्रमणी, नौदलप्रमुख ॲडमिरल कृष्णा स्वामिनाथन आणि इलेक्ट्रॉनिक्स व माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाचे सचिव यांची भाषणेही नियोजित आहेत.
राजनाथ सिंह संयुक्त राष्ट्रांचे वार्षिक नियतकालिक प्रकाशित करणार असून संयुक्त राष्ट्र शांतिरक्षण मोहिमांतील सेवेबद्दल लष्करी जवानांचा गौरव करतील.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- सिद्धांत: नवा भूयुद्ध सिद्धांत — राजनाथ सिंह यांच्याकडून 22 ऑक्टोबर 2026 रोजी प्रकाशन; 2018 नंतरचा पहिला.
- संदर्भ: ड्रोन, अचूक हल्ले, जाळ्याधारित कारवाया; ऑपरेशन सिंदूर (मे 2025), रशिया-युक्रेन युद्ध, पश्चिम आशियातील संघर्ष.
- परिषद: लष्करी कमांडर परिषद द्विवार्षिक, 21 ते 23 ऑक्टोबर 2026, नवी दिल्ली; ‘समर्थ’ — सप्टेंबर 2026 मधील सात-सूत्री आराखडा.
मूलभूत ज्ञान
- सिद्धांत म्हणजे लष्करी कारवायांचे नियोजन आणि संचालन करण्यासाठीची मार्गदर्शक तत्त्वे.
- ड्रोन म्हणजे दूरस्थपणे चालवले जाणारे मानवरहित हवाई वाहन.
- संरक्षण मंत्री संरक्षण मंत्रालयाचे प्रमुख असतात, तर लष्करप्रमुख भूदलाचे प्रमुख असतात.
हे का महत्त्वाचे?
ड्रोन, अचूक हल्ले आणि जाळ्याधारित कारवायांमुळे युद्धाचे स्वरूप बदलत असून सिद्धांताचे आठ वर्षांनंतरचे नूतनीकरण हे लष्कराच्या संघटनात्मक आणि तांत्रिक बदलांसाठी दिशा ठरवते. मागील संघर्षांचे धडे सिद्धांतात समाविष्ट केल्याने प्रत्यक्ष अनुभवावर आधारित सज्जतेचे धोरण स्पष्ट होते. ‘समर्थ’ आराखड्यासह हा सिद्धांत संरक्षण सुधारणा, सेवांमधील समन्वय आणि स्वदेशी तंत्रज्ञानावरील भर यांना पूरक ठरू शकतो. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी बदलते युद्धतंत्र, संरक्षण सुधारणा आणि राष्ट्रीय सुरक्षा धोरण हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.